Przejdź do treści
Pałac Piescha

Pałac Piescha

Fabryka obok domu

Co stało obok posiadłości fabrykanta

Fabryki M. Piesza i J. Halperna w Tomaszowie na pocztówce z 1905 r. — widok znad wody ⓘ

Na planie z kwietnia 1893 roku zakład Moritza Piescha zajmuje dwadzieścia osobnych pozycji: dwupiętrowa parowa fabryka sukna, apretura, maszynownia z kotłownią, parowa suszarnia i farbiarnia, magazyn wełny, komin, stajnia z wozownią, kontora, domek stróża — i filtr ściekówSRC-234archiwaliumAkta Rządu Gubernialnego Piotrkowskiego: projekt dwóch murowanych skrzydeł do pakowania i składu towaru na nieruchomości fabrycznej Maurycego Piescha nr 270/272 w Tomaszowie, 1893Data1893GdzieArchiwum Państwowe w Łodzi, sygn. 39/1/0/4/2995Sprawdzono2026-09-09źródło pierwotnepełna karta źródła →. Willa przy ulicy Św. Tekli była domem. Nieopodal, pod numerami 270–274, stała fabryka.

Dwa światy jednego człowieka

Akta nazywają zakład wprost „nieruchomością fabryczną” — w odróżnieniu od mieszkalnych placów 296–298, na których kilka lat później stanął dom-pałacykSRC-234archiwaliumAkta Rządu Gubernialnego Piotrkowskiego: projekt dwóch murowanych skrzydeł do pakowania i składu towaru na nieruchomości fabrycznej Maurycego Piescha nr 270/272 w Tomaszowie, 1893Data1893GdzieArchiwum Państwowe w Łodzi, sygn. 39/1/0/4/2995Sprawdzono2026-09-09źródło pierwotnepełna karta źródła →SRC-235archiwaliumAkta Rządu Gubernialnego Piotrkowskiego: projekt murowanego, dwupiętrowego skrzydła i jednopiętrowej przybudówki Maurycego Piescha na placu nr 298 w Tomaszowie, 1895Data1895GdzieArchiwum Państwowe w Łodzi, sygn. 39/1/0/4/4951Sprawdzono2026-09-09źródło pierwotnepełna karta źródła →.

Posesja mieszkalna wyglądała na planie z 1895 roku zupełnie inaczej: drewniany dom przy ulicy, murowany flygiel, kuźnia, drewniana altana, a w głębi ogród ozdobny i warzywnikSRC-235archiwaliumAkta Rządu Gubernialnego Piotrkowskiego: projekt murowanego, dwupiętrowego skrzydła i jednopiętrowej przybudówki Maurycego Piescha na placu nr 298 w Tomaszowie, 1895Data1895GdzieArchiwum Państwowe w Łodzi, sygn. 39/1/0/4/4951Sprawdzono2026-09-09źródło pierwotnepełna karta źródła →. Żadnych kotłowni ani kominów.

Rosnąca fabryka

Fabryka nie powstała za jednym zamachem. Sprawa z 1893 roku dotyczyła dobudowy „do już istniejącego murowanego, dwupiętrowego fligla” — część zabudowy stała więc tam wcześniej. Rok jej wzniesienia wymaga jeszcze weryfikacjiSRC-006archiwaliumAkta Rządu Gubernialnego Piotrkowskiego: projekt budowy komórek i murowanej, piętrowej oficyny Maurycego Piescha na placu nr 298 w Tomaszowie, 1893Data1893GdzieArchiwum Państwowe w Łodzi, sygn. 39/1/0/4/3000Sprawdzono2026-09-09źródło pierwotnepełna karta źródła →.

W 1897 roku powiatowy inżynier-architekt Sroka — ten sam, który w 1895 roku weryfikował projekt pałacu — osobiście zbadał fundamenty fabrycznego fligla i orzekł, że wytrzymają nadbudowęSRC-172archiwaliumAkta Rządu Gubernialnego Piotrkowskiego w sprawie zatwierdzenia projektu murowanego, dwupiętrowego domu-pałacyku i zabudowań gospodarczych Moritza Piescha pod nr 296 przy ul. Św. Tekli w Tomaszowie, czerwiec–lipiec 1895 r.Data1895 (czerwiec–lipiec, dokładne dni niepewne)GdzieArchiwum Państwowe w Łodzi, sygn. 39/1/0/4/4959Sprawdzono2026-08-26źródło pierwotnepełna karta źródła →SRC-236archiwaliumAkta Rządu Gubernialnego Piotrkowskiego w sprawie nadbudowy pomieszczenia do pakowania na fabrycznym skrzydle zakładów Moritza Piescha, 1897 r.Data1897GdzieArchiwum Państwowe w Łodzi, sygn. 39/1/0/4/6436Sprawdzono2026-09-09źródło pierwotnepełna karta źródła →.

Fabryka w 1912 roku

„Ogólny widok fabryk firmy Maurycy Piesch” — rysunek z „Turysty Polskiego”, listopad 1912 ⓘ

Cztery lata po śmierci założyciela „Turysta Polski” nazwał zakłady „Maurycy Piesch” „największą wykończalnią nietylko w Królestwie, lecz i Cesarstwie”. Działały w nich 4 maszyny parowe o mocy 800 koni i 6 kotłów, a pracowało tu 35 majstrów i około 500 robotników, nie licząc biura. Na terenie fabryki stało około 25 budynków, a rocznie spalano tu około 1000 wagonów węglaSRC-025prasa„Maurycy Piesch w Tomaszowie”, reportaż z fotografiami w miesięczniku „Turysta Polski” nr 11, dodatku do tygodnika „Świat” nr 48 z 30 listopada 1912 r., s. 20–21Data1912-11-30Gdziejbc.bj.uj.edu.pl/Content/975220/NDIGCZAS102197_1912_011.pdfMiejsces. 20–21Sprawdzono2026-08-21źródło pierwotnepełna karta źródła →.

Stacja kolejowa leżała 3 wiorsty od miasta, więc towary między Łodzią a Tomaszowem woziły fabryczne konie — 18 par, w specjalnie zbudowanej stajni na terenie zakładu. Pracownicy dostawali mieszkania przy fabryce, a do tego opał i światłoSRC-025prasa„Maurycy Piesch w Tomaszowie”, reportaż z fotografiami w miesięczniku „Turysta Polski” nr 11, dodatku do tygodnika „Świat” nr 48 z 30 listopada 1912 r., s. 20–21Data1912-11-30Gdziejbc.bj.uj.edu.pl/Content/975220/NDIGCZAS102197_1912_011.pdfMiejsces. 21Sprawdzono2026-08-21źródło pierwotnepełna karta źródła →.

„Stajnia i wozownia” fabryki Piescha — „Turysta Polski”, listopad 1912 ⓘ
„Dom mieszkalny urzędników” fabryki Piescha — „Turysta Polski”, listopad 1912 ⓘ

Fabryka i miasto

Wykończalnia żyła z wody. Według reportażu z 1912 roku łódzcy fabrykanci przysyłali tu swoje tkaniny właśnie dlatego, że w Łodzi brakowało dobrej wody, która daje miękki i połyskujący towarSRC-025prasa„Maurycy Piesch w Tomaszowie”, reportaż z fotografiami w miesięczniku „Turysta Polski” nr 11, dodatku do tygodnika „Świat” nr 48 z 30 listopada 1912 r., s. 20–21Data1912-11-30Gdziejbc.bj.uj.edu.pl/Content/975220/NDIGCZAS102197_1912_011.pdfMiejsces. 20Sprawdzono2026-08-21źródło pierwotnepełna karta źródła →. Woda wracała z fabryki brudna. Już plan z 1893 roku przewidywał filtr ściekówSRC-234archiwaliumAkta Rządu Gubernialnego Piotrkowskiego: projekt dwóch murowanych skrzydeł do pakowania i składu towaru na nieruchomości fabrycznej Maurycego Piescha nr 270/272 w Tomaszowie, 1893Data1893GdzieArchiwum Państwowe w Łodzi, sygn. 39/1/0/4/2995Sprawdzono2026-09-09źródło pierwotnepełna karta źródła →, a w grudniu 1912 roku łódzka gazeta niemiecka donosiła o procesie kilkunastu tomaszowskich fabrykantów oskarżonych o zanieczyszczanie ściekami Wolbórki i stawu miejskiego. Wśród pozwanych byli Alfons Severin oraz Rudolf i Karl PieschSRC-315prasaDoniesienie o procesie tomaszowskich fabrykantów oskarżonych o zanieczyszczanie Wolbórki i stawu miejskiego, „Neue Lodzer Zeitung” nr 596, 31 grudnia 1912 r.Data1912-12-31Gdziearchive.org/details/bc.wbp.lodz.p…dzerZeitung1912nr596_50494Sprawdzono2026-09-12źródło pierwotnepełna karta źródła →. Wynik procesu wymaga jeszcze weryfikacji.

Dziesięć lat później fabryka dawała miastu prąd. W kwietniu 1922 roku Magistrat zawarł pięcioletnią umowę, na mocy której do miejskiej sieci płynął prąd z „elektrowni prowizorycznej wybudowanej we fabryce stanowiącej własność Firmy Piesch”. Ile go było, zależało od tego, ile pary potrzebowały akurat fabryka i apreturaSRC-165prasa„Sprawa elektrowni w Tomaszowie”, korespondencja z Tomaszowa Mazowieckiego, „Dziennik Narodowy” (Piotrków) nr 128, s. 3, lipiec 1926 r.Data1926Gdziejbc.bj.uj.edu.pl/Content/997457/NDIGCZAS105566_1926_128.pdfMiejsces. 3Sprawdzono2026-08-26źródło pierwotnepełna karta źródła →.

Liczby, które się nie zgadzają

Źródła tego rozdziału

  1. SRC-006Akta Rządu Gubernialnego Piotrkowskiego: projekt budowy komórek i murowanej, piętrowej oficyny Maurycego Piescha na placu nr 298 w Tomaszowie, 1893
  2. SRC-025„Maurycy Piesch w Tomaszowie”, reportaż z fotografiami w miesięczniku „Turysta Polski” nr 11, dodatku do tygodnika „Świat” nr 48 z 30 listopada 1912 r., s. 20–21 — s. 20–21; s. 21; s. 20
  3. SRC-028„50-cioletni jubileusz fabryki w Tomaszowie (Société Anonyme des Etablissements Piesch)”, „Łódź w Ilustracji” — dodatek niedzielny do „Kurjera Łódzkiego” — nr 13, s. 3, 16 listopada 1924 r. — s. 3
  4. SRC-165„Sprawa elektrowni w Tomaszowie”, korespondencja z Tomaszowa Mazowieckiego, „Dziennik Narodowy” (Piotrków) nr 128, s. 3, lipiec 1926 r. — s. 3
  5. SRC-172Akta Rządu Gubernialnego Piotrkowskiego w sprawie zatwierdzenia projektu murowanego, dwupiętrowego domu-pałacyku i zabudowań gospodarczych Moritza Piescha pod nr 296 przy ul. Św. Tekli w Tomaszowie, czerwiec–lipiec 1895 r.
  6. SRC-234Akta Rządu Gubernialnego Piotrkowskiego: projekt dwóch murowanych skrzydeł do pakowania i składu towaru na nieruchomości fabrycznej Maurycego Piescha nr 270/272 w Tomaszowie, 1893
  7. SRC-235Akta Rządu Gubernialnego Piotrkowskiego: projekt murowanego, dwupiętrowego skrzydła i jednopiętrowej przybudówki Maurycego Piescha na placu nr 298 w Tomaszowie, 1895
  8. SRC-236Akta Rządu Gubernialnego Piotrkowskiego w sprawie nadbudowy pomieszczenia do pakowania na fabrycznym skrzydle zakładów Moritza Piescha, 1897 r.
  9. SRC-313Ogłoszenie rejestru handlowego firmy „Maurycy Piesch — Apretura i Farbiarnia” z wykazem wspólników, „Straż Polska”, 4 września 1919 r.
  10. SRC-315Doniesienie o procesie tomaszowskich fabrykantów oskarżonych o zanieczyszczanie Wolbórki i stawu miejskiego, „Neue Lodzer Zeitung” nr 596, 31 grudnia 1912 r.
  11. SRC-317Opis działu dawnej fabryki Piesch w Tomaszowie Mazowieckim w spółce Allart, Rousseau & Co, „Nowy Wykwint i Moda” nr 2–3, 1937 r.
  12. SRC-358Ogłoszenie statutowe „Société Anonyme des Etablissements Piesch de Tomaszow” w paryskim publikatorze spółek akcyjnych „Bulletin des annonces légales obligatoires”, 2 marca 1914 r.
  13. SRC-370Omówienie wyników finansowych spółki „Etablissements Piesch de Tomaszow” za 1924 r., „L'Illustration économique et financière”, 15 sierpnia 1925 r.