Kto zaprojektował wieżę?

Wieża z kopulastym hełmem, arkadowa loggia i monumentalna klatka schodowa — tak dom-pałacyk Moritza Piescha wygląda na rysunkach z 1895 roku1SRC-172archiwaliumAkta Rządu Gubernialnego Piotrkowskiego w sprawie zatwierdzenia projektu murowanego, dwupiętrowego domu-pałacyku i zabudowań gospodarczych Moritza Piescha pod nr 296 przy ul. Św. Tekli w Tomaszowie, czerwiec–lipiec 1895 r.Data1895 (czerwiec–lipiec, dokładne dni niepewne)GdzieArchiwum Państwowe w Łodzi, sygn. 39/1/0/4/4959Sprawdzono2026-08-26źródło pierwotnepełna karta źródła →. Kto je sporządził? Internetowe katalogi zabytków od lat powtarzają: „A. Sroka i D. Laude”2SRC-175opracowanieWpis o willi „Pałac Piescha” w internetowej bazie dokumentacji polskiego dziedzictwa DIPPDatadostęp 2026-08-26Gdziehttps://dipp.info.pl/baza-dipp/lodzkie/powiat-tomaszowski/gmina-tomaszow-mazowiecki/willa-palac-piescha-w-tomaszowie-mazowieckimSprawdzono2026-08-26źródło wtórnepełna karta źródła →SRC-176opracowanieWpis o willi w Tomaszowie Mazowieckim w katalogu „Polskie Zabytki”Datadostęp 2026-08-26Gdziehttp://www.polskiezabytki.pl/m/obiekt/2235/Tomaszow_Mazowiecki/Sprawdzono2026-08-26źródło wtórnepełna karta źródła →. Tyle że w aktach budowlanych ten sam Sroka podpisuje się inicjałem, który wcale nie wygląda na „A.”. Rozstrzygnięcie znalazło się w relacji z budowy zupełnie innego gmachu.

Dwa nazwiska, jeden powtarzany błąd

Formuła o „A. Sroce i D. Laude” pochodzi najprawdopodobniej z karty ewidencyjnej Ośrodka Dokumentacji Zabytków z listopada 1991 roku, która zapisuje „inż. A. Sroki i D. Laude”3SRC-197dokument urzędowyKarta ewidencyjna zabytków architektury i budownictwa „Willa pofabrykancka”, Ośrodek Dokumentacji Zabytków, listopad 1991 r.Data1991-11Gdziehttps://zabytek.pl/pl/obiekty/g-261491/dokumenty/PL.1.9.ZIPOZ.NID_N_10_EN.274874/8Sprawdzono2026-08-27źródło wtórnepełna karta źródła →.

Akta budowlane z 1895 roku rozdzielają role wyraźnie. Projekt domu-pałacyku sporządził inżynier cywilny D. Lande, a zweryfikował go architekt powiatowy Sroka — w aktach bez imienia4SRC-172archiwaliumAkta Rządu Gubernialnego Piotrkowskiego w sprawie zatwierdzenia projektu murowanego, dwupiętrowego domu-pałacyku i zabudowań gospodarczych Moritza Piescha pod nr 296 przy ul. Św. Tekli w Tomaszowie, czerwiec–lipiec 1895 r.Data1895 (czerwiec–lipiec, dokładne dni niepewne)GdzieArchiwum Państwowe w Łodzi, sygn. 39/1/0/4/4959Sprawdzono2026-08-26źródło pierwotnepełna karta źródła →. Skąd więc „A.”?

Dwaj kandydaci

Biogramy internetowe wskazują dwóch ludzi z właściwej epoki. Wilhelm Wrócisław Sroka (1866–1939) pełnił w latach dziewięćdziesiątych XIX wieku funkcję inżyniera-architekta powiatu brzezińskiego, a w Tomaszowie jest udokumentowany przy budowie kościoła ewangelickiego5SRC-173opracowanieArtykuł encyklopedyczny o architekcie Wilhelmie Sroce, WikipediaDatadostęp 2026-08-26Gdziehttps://pl.wikipedia.org/wiki/Wilhelm_SrokaSprawdzono2026-08-26źródło wtórnepełna karta źródła →. Dawid Lande (1868–1928), architekt i inżynier działający głównie w Łodzi, ukończył tę samą petersburską uczelnię co Sroka, rok później6SRC-174opracowanieArtykuł encyklopedyczny o architekcie Dawidzie Lande, WikipediaDatadostęp 2026-08-26Gdziehttps://pl.wikipedia.org/wiki/Dawid_Lande_(architekt)Sprawdzono2026-08-26źródło wtórnepełna karta źródła →. Żaden z biogramów nie wspomina o pałacu Piescha.

Inicjał „D.” dla Landego się zgadza. Imię „Wilhelm” kłóci się jednak z „A.” z katalogów.

Wskazówka z kościoła

Odpowiedź przynosi prasa. „Tydzień” z 18 lipca 1897 roku opisuje budowę tomaszowskiego kościoła ewangelicko-augsburskiego — tej samej, którą wspierał Moritz Piesch i której komitetowi przewodniczył. Korespondent pisze, że roboty szły „pod nadzorem budowniczego p. W. Sroki”7SRC-320prasaKorespondencja z Tomaszowa o budowie kościoła ewangelicko-augsburskiego i składzie komitetu budowlanego, tygodnik „Tydzień”, 18 lipca 1897 r.Data1897-07-18Gdziehttps://archive.org/details/bc.wbp.lodz.pl.Tydzien1897nr29a_7369Sprawdzono2026-09-12źródło pierwotnepełna karta źródła →.

Inicjał brzmi więc „W.”, nie „A.”. Zgadza się z tym podpis na aktach budowlanych z 1895 i 1897 roku: jego pierwsza litera, zapisana po rosyjsku, odpowiada łacińskiemu „W”8SRC-235archiwaliumAkta Rządu Gubernialnego Piotrkowskiego: projekt murowanego, dwupiętrowego skrzydła i jednopiętrowej przybudówki Maurycego Piescha na placu nr 298 w Tomaszowie, 1895Data1895GdzieArchiwum Państwowe w Łodzi, sygn. 39/1/0/4/4951Sprawdzono2026-09-09źródło pierwotnepełna karta źródła →SRC-236archiwaliumAkta Rządu Gubernialnego Piotrkowskiego w sprawie nadbudowy pomieszczenia do pakowania na fabrycznym skrzydle zakładów Moritza Piescha, 1897 r.Data1897GdzieArchiwum Państwowe w Łodzi, sygn. 39/1/0/4/6436Sprawdzono2026-09-09źródło pierwotnepełna karta źródła →. Do tego dochodzi biogram Wilhelma Wrócisława Sroki, który opisuje dokładnie tę funkcję i to miejsce9SRC-173opracowanieArtykuł encyklopedyczny o architekcie Wilhelmie Sroce, WikipediaDatadostęp 2026-08-26Gdziehttps://pl.wikipedia.org/wiki/Wilhelm_SrokaSprawdzono2026-08-26źródło wtórnepełna karta źródła →.

Po stronie „W.” przemawiają zatem trzy przesłanki, po stronie „A.” — tylko powtarzana formuła z karty z 1991 roku.

Akta z 1895 roku podają tylko nazwisko „Sroka”, bez inicjału11SRC-172archiwaliumAkta Rządu Gubernialnego Piotrkowskiego w sprawie zatwierdzenia projektu murowanego, dwupiętrowego domu-pałacyku i zabudowań gospodarczych Moritza Piescha pod nr 296 przy ul. Św. Tekli w Tomaszowie, czerwiec–lipiec 1895 r.Data1895 (czerwiec–lipiec, dokładne dni niepewne)GdzieArchiwum Państwowe w Łodzi, sygn. 39/1/0/4/4959Sprawdzono2026-08-26źródło pierwotnepełna karta źródła →. Wszystko wskazuje więc, że projekt pałacu weryfikował Wilhelm Wrócisław Sroka.

Źródła tego rozdziału

1. SRC-172Akta Rządu Gubernialnego Piotrkowskiego w sprawie zatwierdzenia projektu murowanego, dwupiętrowego domu-pałacyku i zabudowań gospodarczych Moritza Piescha pod nr 296 przy ul. Św. Tekli w Tomaszowie, czerwiec–lipiec 1895 r.
2. SRC-173Artykuł encyklopedyczny o architekcie Wilhelmie Sroce, Wikipedia
3. SRC-174Artykuł encyklopedyczny o architekcie Dawidzie Lande, Wikipedia
4. SRC-175Wpis o willi „Pałac Piescha” w internetowej bazie dokumentacji polskiego dziedzictwa DIPP
5. SRC-176Wpis o willi w Tomaszowie Mazowieckim w katalogu „Polskie Zabytki”
6. SRC-197Karta ewidencyjna zabytków architektury i budownictwa „Willa pofabrykancka”, Ośrodek Dokumentacji Zabytków, listopad 1991 r.
7. SRC-235Akta Rządu Gubernialnego Piotrkowskiego: projekt murowanego, dwupiętrowego skrzydła i jednopiętrowej przybudówki Maurycego Piescha na placu nr 298 w Tomaszowie, 1895
8. SRC-236Akta Rządu Gubernialnego Piotrkowskiego w sprawie nadbudowy pomieszczenia do pakowania na fabrycznym skrzydle zakładów Moritza Piescha, 1897 r.
9. SRC-320Korespondencja z Tomaszowa o budowie kościoła ewangelicko-augsburskiego i składzie komitetu budowlanego, tygodnik „Tydzień”, 18 lipca 1897 r.