Przejdź do treści
Pałac Piescha

Rozdział · dzieje domu

1849–1908

Fabrykant

Kim był człowiek, który zbudował ten dom

Moritz Piesch, tomaszowski fabrykant (zm. 1908) — portret sprzed jego śmierci · Materiały archiwalne fabryki (reprodukcja starej fotografii), Wikimedia Commons, użytkownik „Wczorajidzis”, licencja CC BY-SA 4.0, plik ⓘ

Na pocztówce z 1905 roku wydawnictwo z Miśni podpisało gmach po polsku: „Pałac Moryca Piesza”SRC-022fotografiaPocztówka „Tomaszów Piotr. Pałac Moryca Piesza”, nr 6854, wydawnictwo Brück & Sohn Kunstverlag w Miśni, 1905Data1905Gdziehttps://commons.wikimedia.org/wiki/File:06854-Tomaszow-1905-Palac_Moryca_Piesza-Br%C3%BCck_%26_Sohn_Kunstverlag.jpgSprawdzono2026-08-21źródło pierwotnepełna karta źródła →. Człowiek, którego imię widnieje na kartce, mieszkał w Tomaszowie od dawna — Moritz (Maurycy) Piesch przybył do miasta około 1870 roku i szybko stał się kimś więcej niż właścicielem farbiarniSRC-289prasaNekrolog Moritza Piescha z portretem, dodatek ilustrowany do łódzkiego dziennika niemieckojęzycznego „Neue Lodzer Zeitung”, 21 czerwca 1908 r.Data1908-06-21 (data wydania: niedziela 8 (21) czerwca 1908)Gdziehttps://archive.org/details/bc.wbp.lodz.pl.Illustrierte_Sonntags_Beilage_zur_H_und_I_NLZ_1908_no26a_78831Sprawdzono2026-09-12źródło pierwotnepełna karta źródła →. Gdy zamawiał dom, mieszkał tu od ćwierć wieku.

Fabrykant, filantrop, człowiek publiczny

Wiosną 1892 roku Piesch znalazł się wśród pierwszych trzech abonentów projektowanego połączenia telefonicznego Łódź–Tomaszów, obok fabrykantów F. Deutscha i braci Fürstenwald — za stawkę 300 rubli rocznieSRC-322prasaNotatka o pierwszych abonentach połączenia telefonicznego Łódź–Tomaszów, w tym Moritzu Pieschu, „Kurjer Warszawski. Dodatek poranny”, 1894 r.Data1894-11-07Gdziehttps://archive.org/details/jbc.bj.uj.edu.pl.0506_NDIGCZAS035218_113802459Sprawdzono2026-09-12źródło pierwotnepełna karta źródła →. Pięć lat później, w lipcu 1897 roku, przewodniczył komitetowi budowy kościoła ewangelicko-augsburskiego w Tomaszowie, którego koszt oszacowano na 100 000 rubli. Nadzorującym budowniczym był „p. W. Sroka” — zapewne ten sam architekt, który dwa lata wcześniej sprawdzał projekt jego własnego domuSRC-320prasaKorespondencja z Tomaszowa o budowie kościoła ewangelicko-augsburskiego i składzie komitetu budowlanego, tygodnik „Tydzień”, 18 lipca 1897 r.Data1897-07-18Gdziehttps://archive.org/details/bc.wbp.lodz.pl.Tydzien1897nr29a_7369Sprawdzono2026-09-12źródło pierwotnepełna karta źródła →.

Jesienią tego samego roku o Pieschu usłyszała para cesarska. Podczas pobytu monarchów w podtomaszowskiej Spale właściciele miejscowej fabryki zapałek, panowie Piesch i Sachs, wręczyli im ozdobne kartony zapałek „Patent-Jupiter” w kolorowym jedwabiu, a gubernator piotrkowski przekazał panu M. Pieschowi podziękowanie cesarskieSRC-319prasaNotatka o podziękowaniu cesarskim dla właścicieli tomaszowskiej fabryki zapałek, „Lodzer Tageblatt”, 19 października 1897 r.Data1897-10-19Gdziehttps://archive.org/details/bc.wbp.lodz.pl.LodzerTageblatt1897no235_z_116189Sprawdzono2026-09-12źródło pierwotnepełna karta źródła →. 29 grudnia 1898 roku Piesch został prezesem zarządu nowo powstałego Tomaszowskiego Towarzystwa Wzajemnego KredytuSRC-321prasaDwie notatki prasowe o powstaniu Tomaszowskiego Towarzystwa Wzajemnego Kredytu i wyborze jego władz, „Rozwój” i „Tydzień”, styczeń 1899 r.Data1899-01-25 oraz 1899-01-15 (wybory 29.12.1898)Gdziehttps://archive.org/details/bc.wbp.lodz.pl.Rozwoj1899nr020_3388Sprawdzono2026-09-12źródło pierwotnepełna karta źródła →.

Ostatnie lata

Rodzina Pieschów bywała w niemieckich i austriackich uzdrowiskachSRC-291archiwaliumZestaw jednostek archiwalnych dotyczących nieruchomości, firmy i rodziny Piesch w zasobach Archiwów Państwowych w Łodzi i Piotrkowie Trybunalskim (Oddział w Tomaszowie Mazowieckim)Data1888-1996Gdziesygn. 48/243/0/9/4272Sprawdzono2026-09-12źródło pierwotnepełna karta źródła →SRC-357druk urzędowyWpis Zofii Piesch, określonej jako żona właściciela fabryki, w liście kuracjuszy Franzensbadu, wydanie z 13 czerwca 1899 r.Data1899-06-13Gdziehttps://anno.onb.ac.at/cgi-content/anno?aid=clf&datum=18990613&seite=3Sprawdzono2026-09-12źródło pierwotnepełna karta źródła →. W czerwcu 1903 roku, pięć lat przed śmiercią, sam Moritz zameldował się w liście kuracjuszy KarlsbaduSRC-343druk urzędowyWpis Moritza Piescha w liście kuracjuszy Karlsbadu, wydanie z 8 czerwca 1903 r.Data1903-06-08Gdziehttps://anno.onb.ac.at/cgi-content/anno?aid=clk&datum=19030608Sprawdzono2026-09-12źródło pierwotnepełna karta źródła →. Zmarł nagle, na chorobę serca, we Wrocławiu, w wieku pięćdziesięciu dziewięciu latSRC-289prasaNekrolog Moritza Piescha z portretem, dodatek ilustrowany do łódzkiego dziennika niemieckojęzycznego „Neue Lodzer Zeitung”, 21 czerwca 1908 r.Data1908-06-21 (data wydania: niedziela 8 (21) czerwca 1908)Gdziehttps://archive.org/details/bc.wbp.lodz.pl.Illustrierte_Sonntags_Beilage_zur_H_und_I_NLZ_1908_no26a_78831Sprawdzono2026-09-12źródło pierwotnepełna karta źródła →.

Na cmentarzu ewangelicko-augsburskim przy ulicy Smutnej stoi jego nagrobek z medalionem portretowym i dewizą „TREUE um TREUE” — „wierność za wierność”SRC-295fotografiaFotografia i odczyt inskrypcji nagrobka Moritza Piescha, strona Społecznego Komitetu Opieki nad Grobami Zasłużonych Tomaszowian, Towarzystwo Przyjaciół Tomaszowa MazowieckiegoDatastrona z 2017 r., fotografia wykonana 6.11.2014 (EXIF)Gdziehttp://www.tptm.pl/skongzt/Sprawdzono2026-09-12źródło wtórnepełna karta źródła →. Grób nie ma dziś formalnego dysponenta; opiekują się nim społecznie miejscowa szkoła i Ochotnicza Straż PożarnaSRC-294opracowanieWpis grobu Moritza Piescha w internetowej ewidencji Cmentarza Ewangelicko-Augsburskiego w Tomaszowie Mazowieckim, serwis eCmentarze.plDatastan bazy na 2026-09-12Gdziehttps://www.ecmentarze.pl/cmentarz/tomaszow-luteranieSprawdzono2026-09-12źródło wtórnepełna karta źródła →SRC-295fotografiaFotografia i odczyt inskrypcji nagrobka Moritza Piescha, strona Społecznego Komitetu Opieki nad Grobami Zasłużonych Tomaszowian, Towarzystwo Przyjaciół Tomaszowa MazowieckiegoDatastrona z 2017 r., fotografia wykonana 6.11.2014 (EXIF)Gdziehttp://www.tptm.pl/skongzt/Sprawdzono2026-09-12źródło wtórnepełna karta źródła →.

Dwie żony

Rodzina Moritza (Maurycego) Piescha przed willą, fotografia sprzed 1907 r. ⓘ

W rodzinie Piescha było dwoje kobiet o różnych imionach i obie słusznie nazywano jego żoną. W akcie zgonu córki Minny z 1938 roku matka figuruje jako MarjaSRC-312archiwaliumAkt zgonu Minny Severin z Pieschów, księga parafii ewangelicko-augsburskiej św. Jana w Łodzi, 1938 r.Data1938-04-15 (data aktu, zgon 14.04.1938)Gdziehttps://metryki.genealodzy.pl/index.php?op=pg&id=571&sy=1938c&kt=1&plik=059-062.jpgSprawdzono2026-09-12źródło pierwotnepełna karta źródła →. Listy gości kurortowych mówią natomiast o Zofii (Sophie): wrocławska lista kuracjuszy z 1889 roku notuje „Frau Sophie Piesch nebst Tochter, Tomaszow”SRC-291archiwaliumZestaw jednostek archiwalnych dotyczących nieruchomości, firmy i rodziny Piesch w zasobach Archiwów Państwowych w Łodzi i Piotrkowie Trybunalskim (Oddział w Tomaszowie Mazowieckim)Data1888-1996Gdziesygn. 48/243/0/9/4272Sprawdzono2026-09-12źródło pierwotnepełna karta źródła →SRC-293prasaZestaw wzmianek prasowych i urzędowych o rodzinie i majątku Pieschów, 1889–1932Data1889-1932Gdziehttps://archive.org/details/jbc.bj.uj.edu.pl.NDIGCZAS019313_67529929Sprawdzono2026-09-12źródło pierwotnepełna karta źródła →, karlsbadzka lista z 1902 roku wpisuje ją pod numerem 15344SRC-346druk urzędowyWpis Zofii Piesch w liście kuracjuszy Karlsbadu, wydanie z 19 czerwca 1902 r.Data1902-06-19Gdziehttps://anno.onb.ac.at/cgi-content/anno?aid=clk&datum=19020619&seite=4Sprawdzono2026-09-12źródło pierwotnepełna karta źródła →, a akta majątkowe fabryki z 1919 roku wymieniają ją jako współwłaścicielkę przedsiębiorstwa „Moritz Piesch”SRC-291archiwaliumZestaw jednostek archiwalnych dotyczących nieruchomości, firmy i rodziny Piesch w zasobach Archiwów Państwowych w Łodzi i Piotrkowie Trybunalskim (Oddział w Tomaszowie Mazowieckim)Data1888-1996Gdziesygn. 48/243/0/9/4272Sprawdzono2026-09-12źródło pierwotnepełna karta źródła →. Franzensbad, 13 czerwca 1899 roku: wiersz nr 1114 nazywa ją wprost „Frau Sophie Piesch, Fabriksbesitzers-Gemalin” — żoną właściciela fabryki — przybyłą z Tomaszowa z córką Marie i siostrą Anną BartkeSRC-357druk urzędowyWpis Zofii Piesch, określonej jako żona właściciela fabryki, w liście kuracjuszy Franzensbadu, wydanie z 13 czerwca 1899 r.Data1899-06-13Gdziehttps://anno.onb.ac.at/cgi-content/anno?aid=clf&datum=18990613&seite=3Sprawdzono2026-09-12źródło pierwotnepełna karta źródła →.

Wyjaśniają to akty metrykalne. Akt małżeństwa z 10 listopada 1874 roku potwierdza ślub Moritza z Marją ElbelSRC-400archiwaliumAkt małżeństwa Moritza Piescha i Marii Elbel, księga parafii ewangelicko-luterańskiej w Tomaszowie, 10 listopada 1874 r.Data1874-11-10Gdziehttps://digital.martin-opitz-bibliothek.de/detailseite/id/4075/page/73?tx_dlf%5Bdouble%5D=0Sprawdzono2026-09-13źródło pierwotnepełna karta źródła →, a akt urodzenia ich syna Rudolfa Adolfa z 1876 roku nazywa matkę tak samoSRC-401archiwaliumAkt urodzenia Rudolfa Adolfa Piescha, księga parafii ewangelicko-luterańskiej w Tomaszowie, 1876 r.Data1876-09-11Gdziehttps://digital.martin-opitz-bibliothek.de/detailseite/id/4551/page/20?tx_dlf%5Bdouble%5D=0Sprawdzono2026-09-13źródło pierwotnepełna karta źródła →. Późniejsze akty — Gabrieli Emilii, urodzonej w 1888 roku, i Karola Fryderyka, urodzonego w 1891 roku — wymieniają już Zofię z ElbelówSRC-402archiwaliumAkt urodzenia Gabrieli Emilii Piesch, księga parafii ewangelicko-luterańskiej w Tomaszowie, 1888 r.Data1888-07-20Gdziehttps://digital.martin-opitz-bibliothek.de/detailseite/id/4552/page/89?tx_dlf%5Bdouble%5D=0Sprawdzono2026-09-13źródło pierwotnepełna karta źródła →SRC-403archiwaliumAkt urodzenia Karola Fryderyka Piescha, księga parafii ewangelicko-luterańskiej w Tomaszowie, 1891 r.Data1891-01-21Gdziehttps://digital.martin-opitz-bibliothek.de/detailseite/id/4552/page/224?tx_dlf%5Bdouble%5D=0Sprawdzono2026-09-13źródło pierwotnepełna karta źródła →. Marja była pierwszą żoną Moritza, Zofia drugą. Dzieci z obu małżeństw, ich mężów i wnuki pokazuje strona „Drzewo rodziny Pieschów”.

Zobacz dokumentyDrzewo rodziny PieschówDwa małżeństwa i dzieci fabrykanta
Wpis małżeństwa Maurycego Gustawa Piescha i Marii Elbel w księdze parafii ewangelickiej w Tomaszowie, 10 listopada 1874 r. (wpis nr 67) ⓘ

Dom przy ulicy Św. Tekli zaprojektowano w 1895 roku — opowiada o tym rozdział „Budowa domu”.

Źródła tego rozdziału

  1. SRC-003Biogramy osób związanych z Tomaszowem Mazowieckim, materiał Muzeum im. Antoniego hr. Ostrowskiego w Tomaszowie Mazowieckim, 2020 r.
  2. SRC-022Pocztówka „Tomaszów Piotr. Pałac Moryca Piesza”, nr 6854, wydawnictwo Brück & Sohn Kunstverlag w Miśni, 1905
  3. SRC-289Nekrolog Moritza Piescha z portretem, dodatek ilustrowany do łódzkiego dziennika niemieckojęzycznego „Neue Lodzer Zeitung”, 21 czerwca 1908 r.
  4. SRC-291Zestaw jednostek archiwalnych dotyczących nieruchomości, firmy i rodziny Piesch w zasobach Archiwów Państwowych w Łodzi i Piotrkowie Trybunalskim (Oddział w Tomaszowie Mazowieckim)
  5. SRC-293Zestaw wzmianek prasowych i urzędowych o rodzinie i majątku Pieschów, 1889–1932
  6. SRC-294Wpis grobu Moritza Piescha w internetowej ewidencji Cmentarza Ewangelicko-Augsburskiego w Tomaszowie Mazowieckim, serwis eCmentarze.pl
  7. SRC-295Fotografia i odczyt inskrypcji nagrobka Moritza Piescha, strona Społecznego Komitetu Opieki nad Grobami Zasłużonych Tomaszowian, Towarzystwo Przyjaciół Tomaszowa Mazowieckiego
  8. SRC-312Akt zgonu Minny Severin z Pieschów, księga parafii ewangelicko-augsburskiej św. Jana w Łodzi, 1938 r.
  9. SRC-319Notatka o podziękowaniu cesarskim dla właścicieli tomaszowskiej fabryki zapałek, „Lodzer Tageblatt”, 19 października 1897 r.
  10. SRC-320Korespondencja z Tomaszowa o budowie kościoła ewangelicko-augsburskiego i składzie komitetu budowlanego, tygodnik „Tydzień”, 18 lipca 1897 r.
  11. SRC-321Dwie notatki prasowe o powstaniu Tomaszowskiego Towarzystwa Wzajemnego Kredytu i wyborze jego władz, „Rozwój” i „Tydzień”, styczeń 1899 r.
  12. SRC-322Notatka o pierwszych abonentach połączenia telefonicznego Łódź–Tomaszów, w tym Moritzu Pieschu, „Kurjer Warszawski. Dodatek poranny”, 1894 r.
  13. SRC-343Wpis Moritza Piescha w liście kuracjuszy Karlsbadu, wydanie z 8 czerwca 1903 r.
  14. SRC-346Wpis Zofii Piesch w liście kuracjuszy Karlsbadu, wydanie z 19 czerwca 1902 r.
  15. SRC-357Wpis Zofii Piesch, określonej jako żona właściciela fabryki, w liście kuracjuszy Franzensbadu, wydanie z 13 czerwca 1899 r.
  16. SRC-400Akt małżeństwa Moritza Piescha i Marii Elbel, księga parafii ewangelicko-luterańskiej w Tomaszowie, 10 listopada 1874 r.
  17. SRC-401Akt urodzenia Rudolfa Adolfa Piescha, księga parafii ewangelicko-luterańskiej w Tomaszowie, 1876 r.
  18. SRC-402Akt urodzenia Gabrieli Emilii Piesch, księga parafii ewangelicko-luterańskiej w Tomaszowie, 1888 r.
  19. SRC-403Akt urodzenia Karola Fryderyka Piescha, księga parafii ewangelicko-luterańskiej w Tomaszowie, 1891 r.