Przejdź do treści
Pałac Piescha

Rozdział · dzieje domu

1889–1895

Budowa domu

Jak w latach 1889–1895 rosła posiadłość Moritza Piescha przy ulicy Św. Tekli

Dwie elewacje projektowanego domu-pałacyku, 1895 ⓘ

22 czerwca 1895 roku Moritz Piesch złożył podpis pod zobowiązaniem inwestora: na placu nr 296 przy ulicy Św. Tekli stanie murowany, dwupiętrowy dom. Tego samego dnia podpisał drugie zobowiązanie — na przybudówkę i dwupiętrowe skrzydło na sąsiednim placu nr 298SRC-172archiwaliumAkta Rządu Gubernialnego Piotrkowskiego w sprawie zatwierdzenia projektu murowanego, dwupiętrowego domu-pałacyku i zabudowań gospodarczych Moritza Piescha pod nr 296 przy ul. Św. Tekli w Tomaszowie, czerwiec–lipiec 1895 r.Data1895 (czerwiec–lipiec, dokładne dni niepewne)GdzieArchiwum Państwowe w Łodzi, sygn. 39/1/0/4/4959Sprawdzono2026-08-26źródło pierwotnepełna karta źródła →SRC-235archiwaliumAkta Rządu Gubernialnego Piotrkowskiego: projekt murowanego, dwupiętrowego skrzydła i jednopiętrowej przybudówki Maurycego Piescha na placu nr 298 w Tomaszowie, 1895Data1895GdzieArchiwum Państwowe w Łodzi, sygn. 39/1/0/4/4951Sprawdzono2026-09-09źródło pierwotnepełna karta źródła →. Dzisiejszy pałac pod adresem Barlickiego 32 nie powstał jednak w jednym akcie. Inwestycje szły na sąsiednich placach kilka lat, a ich ślad zachował się w aktach budowlanych Rządu Gubernialnego Piotrkowskiego, przechowywanych w Archiwum Państwowym w ŁodziSRC-158archiwaliumAkta Rządu Gubernialnego Piotrkowskiego w sprawie zatwierdzenia projektów murowanych domów Moritza Piescha pod nr 293 i 296/297 przy ul. Św. Tekli w Tomaszowie, marzec 1889 r.Data1889 (sprawa otwarta 10.03, zamknięta 28.03.1889)GdzieArchiwum Państwowe w Łodzi, sygn. 39/1/0/4/782Sprawdzono2026-08-26źródło pierwotnepełna karta źródła →SRC-006archiwaliumAkta Rządu Gubernialnego Piotrkowskiego: projekt budowy komórek i murowanej, piętrowej oficyny Maurycego Piescha na placu nr 298 w Tomaszowie, 1893Data1893GdzieArchiwum Państwowe w Łodzi, sygn. 39/1/0/4/3000Sprawdzono2026-09-09źródło pierwotnepełna karta źródła →SRC-172archiwaliumAkta Rządu Gubernialnego Piotrkowskiego w sprawie zatwierdzenia projektu murowanego, dwupiętrowego domu-pałacyku i zabudowań gospodarczych Moritza Piescha pod nr 296 przy ul. Św. Tekli w Tomaszowie, czerwiec–lipiec 1895 r.Data1895 (czerwiec–lipiec, dokładne dni niepewne)GdzieArchiwum Państwowe w Łodzi, sygn. 39/1/0/4/4959Sprawdzono2026-08-26źródło pierwotnepełna karta źródła →SRC-235archiwaliumAkta Rządu Gubernialnego Piotrkowskiego: projekt murowanego, dwupiętrowego skrzydła i jednopiętrowej przybudówki Maurycego Piescha na placu nr 298 w Tomaszowie, 1895Data1895GdzieArchiwum Państwowe w Łodzi, sygn. 39/1/0/4/4951Sprawdzono2026-09-09źródło pierwotnepełna karta źródła →.

Marzec 1889: dwa parterowe domy

Sześć lat wcześniej, w marcu 1889 roku, gubernia prowadziła dwie osobne sprawy budowlane Moritza Piescha: murowany, parterowy dom na placu nr 293 i analogiczny dom na placu nr 296/297SRC-158archiwaliumAkta Rządu Gubernialnego Piotrkowskiego w sprawie zatwierdzenia projektów murowanych domów Moritza Piescha pod nr 293 i 296/297 przy ul. Św. Tekli w Tomaszowie, marzec 1889 r.Data1889 (sprawa otwarta 10.03, zamknięta 28.03.1889)GdzieArchiwum Państwowe w Łodzi, sygn. 39/1/0/4/782Sprawdzono2026-08-26źródło pierwotnepełna karta źródła →. Plac nr 293 Piesch nabył na własność z wolnej ręki od Tomaszowskiej Kasy Miejskiej za 1123 ruble 65 kopiejek, wykupując wzniesione tam budowle od dotychczasowego dzierżawcy; nieruchomość nr 296/297 miała charakter wieczysto-czynszowySRC-158archiwaliumAkta Rządu Gubernialnego Piotrkowskiego w sprawie zatwierdzenia projektów murowanych domów Moritza Piescha pod nr 293 i 296/297 przy ul. Św. Tekli w Tomaszowie, marzec 1889 r.Data1889 (sprawa otwarta 10.03, zamknięta 28.03.1889)GdzieArchiwum Państwowe w Łodzi, sygn. 39/1/0/4/782Sprawdzono2026-08-26źródło pierwotnepełna karta źródła →. Oba projekty zatwierdził Rząd Gubernialny 20 marca 1889 rokuSRC-158archiwaliumAkta Rządu Gubernialnego Piotrkowskiego w sprawie zatwierdzenia projektów murowanych domów Moritza Piescha pod nr 293 i 296/297 przy ul. Św. Tekli w Tomaszowie, marzec 1889 r.Data1889 (sprawa otwarta 10.03, zamknięta 28.03.1889)GdzieArchiwum Państwowe w Łodzi, sygn. 39/1/0/4/782Sprawdzono2026-08-26źródło pierwotnepełna karta źródła →.

Plan generalny pokazuje, co stało obok: na placu nr 296 wciąż były dwa drewniane budynki, dom mieszkalny i szopa, przeznaczone do rozbiórkiSRC-158archiwaliumAkta Rządu Gubernialnego Piotrkowskiego w sprawie zatwierdzenia projektów murowanych domów Moritza Piescha pod nr 293 i 296/297 przy ul. Św. Tekli w Tomaszowie, marzec 1889 r.Data1889 (sprawa otwarta 10.03, zamknięta 28.03.1889)GdzieArchiwum Państwowe w Łodzi, sygn. 39/1/0/4/782Sprawdzono2026-08-26źródło pierwotnepełna karta źródła →. Więcej o tych dwóch domach i hipotezie, że to dzisiejsze oficyny flankujące pałac: „Kim są sąsiedzi pałacu?”.

Zobacz dokumentyKim są sąsiedzi pałacu?Dwa bliźniacze domy z 1889 roku i pytanie, czy dziś flankują pałac jako oficyny

Oba domy zaprojektował inżynier cywilny, który w aktach podpisuje się rosyjskim inicjałem „Г.”. Jego pełne imię podają gubernialny adres-kalendarz na 1889 rok i księga pamiątkowa inżynierów cywilnych z 1937 roku: Józef Feliksowicz Pomianowski, wówczas nadetatowy technik Wydziału Budowlanego Rządu GubernialnegoSRC-397druk urzędowy„Pamiatnaja kniżka Piotrkowskoj guberni” na 1889 r. — skład osobowy Rządu Gubernialnego PiotrkowskiegoData1889Gdziehttps://vivaldi.nlr.ru/bx000020958/view/Sprawdzono2026-09-13źródło pierwotnepełna karta źródła →SRC-398druk„Księga pamiątkowa Inżynierów Cywilnych Polaków wychowanków Instytutu Inżynierów Cywilnych w Petersburgu”, Koło Inżynierów Cywilnych, Warszawa 1937Data1937Gdziehttps://polona.pl/item-view/d5bac303-6b0b-4721-b62a-99aab83596c4Sprawdzono2026-09-13źródło wtórnepełna karta źródła →.

Czerwiec 1895: „dom-pałacyk”

W 1895 roku działka nr 296 wraca w aktach w zupełnie innej skali. W legendzie planu generalnego projektowany budynek nazwano „домъ-особнякъ”, czyli dom-pałacykSRC-172archiwaliumAkta Rządu Gubernialnego Piotrkowskiego w sprawie zatwierdzenia projektu murowanego, dwupiętrowego domu-pałacyku i zabudowań gospodarczych Moritza Piescha pod nr 296 przy ul. Św. Tekli w Tomaszowie, czerwiec–lipiec 1895 r.Data1895 (czerwiec–lipiec, dokładne dni niepewne)GdzieArchiwum Państwowe w Łodzi, sygn. 39/1/0/4/4959Miejsceskan 12Sprawdzono2026-08-26źródło pierwotnepełna karta źródła →. Zachowane rysunki pokazują plany trzech kondygnacji, elewację z wieżą zwieńczoną kopulastym hełmem, arkadową loggię i monumentalną klatkę schodowąSRC-172archiwaliumAkta Rządu Gubernialnego Piotrkowskiego w sprawie zatwierdzenia projektu murowanego, dwupiętrowego domu-pałacyku i zabudowań gospodarczych Moritza Piescha pod nr 296 przy ul. Św. Tekli w Tomaszowie, czerwiec–lipiec 1895 r.Data1895 (czerwiec–lipiec, dokładne dni niepewne)GdzieArchiwum Państwowe w Łodzi, sygn. 39/1/0/4/4959Sprawdzono2026-08-26źródło pierwotnepełna karta źródła →. Jak ta bryła wygląda dziś, pokazuje strona „Poznaj bryłę”.

Zobacz dokumentyPoznaj bryłęWieża, oranżeria, loggia — co widać, patrząc na ten dom

Projekt sporządził inżynier cywilny D. Lande, a zweryfikował go architekt powiatowy SrokaSRC-172archiwaliumAkta Rządu Gubernialnego Piotrkowskiego w sprawie zatwierdzenia projektu murowanego, dwupiętrowego domu-pałacyku i zabudowań gospodarczych Moritza Piescha pod nr 296 przy ul. Św. Tekli w Tomaszowie, czerwiec–lipiec 1895 r.Data1895 (czerwiec–lipiec, dokładne dni niepewne)GdzieArchiwum Państwowe w Łodzi, sygn. 39/1/0/4/4959Sprawdzono2026-08-26źródło pierwotnepełna karta źródła →. Przy zabudowie placu nr 298 role były odwrócone: tam projektantem był SrokaSRC-235archiwaliumAkta Rządu Gubernialnego Piotrkowskiego: projekt murowanego, dwupiętrowego skrzydła i jednopiętrowej przybudówki Maurycego Piescha na placu nr 298 w Tomaszowie, 1895Data1895GdzieArchiwum Państwowe w Łodzi, sygn. 39/1/0/4/4951Sprawdzono2026-09-09źródło pierwotnepełna karta źródła →. Pełne akta obu spraw, z rysunkami i tłumaczeniami dokumentów: „Projekt z 1895 roku” i „Projekt oficyn z 1895 roku”.

Zobacz dokumentyProjekt z 1895 rokuDom-pałacyk na rysunkach — wieża, loggia, klatka schodowa i stajnia obokZobacz dokumentyProjekt oficyn z 1895 rokuFlygiel i przybudówka na placu nr 298 — bliźniacza sprawa domu-pałacyku

To nowa budowa, nie nadbudowa: legenda planu opisuje dom-pałacyk i towarzyszące mu zabudowania gospodarcze jako „projektowane”, a rysunki obejmują pełne plany fundamentów obu budynkówSRC-172archiwaliumAkta Rządu Gubernialnego Piotrkowskiego w sprawie zatwierdzenia projektu murowanego, dwupiętrowego domu-pałacyku i zabudowań gospodarczych Moritza Piescha pod nr 296 przy ul. Św. Tekli w Tomaszowie, czerwiec–lipiec 1895 r.Data1895 (czerwiec–lipiec, dokładne dni niepewne)GdzieArchiwum Państwowe w Łodzi, sygn. 39/1/0/4/4959Sprawdzono2026-08-26źródło pierwotnepełna karta źródła →. Dom parterowy zatwierdzony w 1889 roku miał zresztą stanąć na sąsiedniej działce nr 297SRC-158archiwaliumAkta Rządu Gubernialnego Piotrkowskiego w sprawie zatwierdzenia projektów murowanych domów Moritza Piescha pod nr 293 i 296/297 przy ul. Św. Tekli w Tomaszowie, marzec 1889 r.Data1889 (sprawa otwarta 10.03, zamknięta 28.03.1889)GdzieArchiwum Państwowe w Łodzi, sygn. 39/1/0/4/782Sprawdzono2026-08-26źródło pierwotnepełna karta źródła →.

Tradycyjnie willę datuje się na rok 1895SRC-001dokument urzędowyGminny Program Rewitalizacji Miasta Tomaszowa Mazowieckiego na lata 2023–2030, uchwała Rady Miejskiej w Tomaszowie Mazowieckim z 22 czerwca 2023 r.Data2023-06-22Gdziehttps://www.tomaszow-maz.pl/web/files/site/edf95917176aa39a08585f09d0f5190cuchwala.lxxv.606.2023.2023-06-22.pdfSprawdzono2026-08-21źródło wtórnepełna karta źródła →SRC-012opracowanie„Dlaczego ten dom tak wygląda? Tomaszów Mazowiecki”, materiał edukacyjny Przedszkola nr 2 w Tomaszowie Mazowieckim, 2025Data2025Gdziehttps://przedszkolenr2.tomaszow-maz.pl/web/files/article/d79dc9f42b5e8b5fe283014dbe240101materialy-edukacyjne-dlaczego-ten-dom-tak-wyglada-tomaszow-maz..pdfSprawdzono2026-08-21źródło wtórnepełna karta źródła →SRC-013prasa„Pałac na sprzedaż”, artykuł w serwisie Nasz Tomaszów (NaszeMiasto.pl), 6 kwietnia 2009 r.Data2009-04-06Gdziehttps://www.nasztomaszow.pl/artykul/25738%2Cpalac-na-sprzedazSprawdzono2026-08-21źródło wtórnepełna karta źródła → — to jednak rok projektu i zatwierdzenia; data ukończenia budowy wymaga jeszcze weryfikacji.

Dom, ogród i fabryka

Plan z 1895 roku pokazuje posiadłość mieszkalną: drewniany dom przy ulicy, murowane skrzydło, kuźnię, drewnianą altanę, a w głębi ogród ozdobny i warzywnikSRC-235archiwaliumAkta Rządu Gubernialnego Piotrkowskiego: projekt murowanego, dwupiętrowego skrzydła i jednopiętrowej przybudówki Maurycego Piescha na placu nr 298 w Tomaszowie, 1895Data1895GdzieArchiwum Państwowe w Łodzi, sygn. 39/1/0/4/4951Sprawdzono2026-09-09źródło pierwotnepełna karta źródła →. Place nr 296–298 tworzyły ciągły pas, który sam inwestor wyraźnie odróżniał od „nieruchomości fabrycznej” pod nr 270/272SRC-158archiwaliumAkta Rządu Gubernialnego Piotrkowskiego w sprawie zatwierdzenia projektów murowanych domów Moritza Piescha pod nr 293 i 296/297 przy ul. Św. Tekli w Tomaszowie, marzec 1889 r.Data1889 (sprawa otwarta 10.03, zamknięta 28.03.1889)GdzieArchiwum Państwowe w Łodzi, sygn. 39/1/0/4/782Sprawdzono2026-08-26źródło pierwotnepełna karta źródła →SRC-235archiwaliumAkta Rządu Gubernialnego Piotrkowskiego: projekt murowanego, dwupiętrowego skrzydła i jednopiętrowej przybudówki Maurycego Piescha na placu nr 298 w Tomaszowie, 1895Data1895GdzieArchiwum Państwowe w Łodzi, sygn. 39/1/0/4/4951Sprawdzono2026-09-09źródło pierwotnepełna karta źródła →SRC-234archiwaliumAkta Rządu Gubernialnego Piotrkowskiego: projekt dwóch murowanych skrzydeł do pakowania i składu towaru na nieruchomości fabrycznej Maurycego Piescha nr 270/272 w Tomaszowie, 1893Data1893GdzieArchiwum Państwowe w Łodzi, sygn. 39/1/0/4/2995Sprawdzono2026-09-09źródło pierwotnepełna karta źródła →.

Ta druga wyglądała zupełnie inaczej. Legenda planu z kwietnia 1893 roku wylicza dwadzieścia obiektów, między innymi dwupiętrową parową fabrykę sukna, apreturę, maszynownię z kotłownią, suszarnię i farbiarnię, magazyn wełny, komin, kontorę, domek stróża i filtr ściekówSRC-234archiwaliumAkta Rządu Gubernialnego Piotrkowskiego: projekt dwóch murowanych skrzydeł do pakowania i składu towaru na nieruchomości fabrycznej Maurycego Piescha nr 270/272 w Tomaszowie, 1893Data1893GdzieArchiwum Państwowe w Łodzi, sygn. 39/1/0/4/2995Sprawdzono2026-09-09źródło pierwotnepełna karta źródła →.

Źródła tego rozdziału

  1. SRC-001Gminny Program Rewitalizacji Miasta Tomaszowa Mazowieckiego na lata 2023–2030, uchwała Rady Miejskiej w Tomaszowie Mazowieckim z 22 czerwca 2023 r.
  2. SRC-006Akta Rządu Gubernialnego Piotrkowskiego: projekt budowy komórek i murowanej, piętrowej oficyny Maurycego Piescha na placu nr 298 w Tomaszowie, 1893
  3. SRC-012„Dlaczego ten dom tak wygląda? Tomaszów Mazowiecki”, materiał edukacyjny Przedszkola nr 2 w Tomaszowie Mazowieckim, 2025
  4. SRC-013„Pałac na sprzedaż”, artykuł w serwisie Nasz Tomaszów (NaszeMiasto.pl), 6 kwietnia 2009 r.
  5. SRC-022Pocztówka „Tomaszów Piotr. Pałac Moryca Piesza”, nr 6854, wydawnictwo Brück & Sohn Kunstverlag w Miśni, 1905
  6. SRC-158Akta Rządu Gubernialnego Piotrkowskiego w sprawie zatwierdzenia projektów murowanych domów Moritza Piescha pod nr 293 i 296/297 przy ul. Św. Tekli w Tomaszowie, marzec 1889 r.
  7. SRC-172Akta Rządu Gubernialnego Piotrkowskiego w sprawie zatwierdzenia projektu murowanego, dwupiętrowego domu-pałacyku i zabudowań gospodarczych Moritza Piescha pod nr 296 przy ul. Św. Tekli w Tomaszowie, czerwiec–lipiec 1895 r. — skan 12
  8. SRC-234Akta Rządu Gubernialnego Piotrkowskiego: projekt dwóch murowanych skrzydeł do pakowania i składu towaru na nieruchomości fabrycznej Maurycego Piescha nr 270/272 w Tomaszowie, 1893
  9. SRC-235Akta Rządu Gubernialnego Piotrkowskiego: projekt murowanego, dwupiętrowego skrzydła i jednopiętrowej przybudówki Maurycego Piescha na placu nr 298 w Tomaszowie, 1895
  10. SRC-397„Pamiatnaja kniżka Piotrkowskoj guberni” na 1889 r. — skład osobowy Rządu Gubernialnego Piotrkowskiego
  11. SRC-398„Księga pamiątkowa Inżynierów Cywilnych Polaków wychowanków Instytutu Inżynierów Cywilnych w Petersburgu”, Koło Inżynierów Cywilnych, Warszawa 1937