Pałac Piescha

Tablica z 1948 roku

Pracownicy tomaszowskiej Ubezpieczalni, którzy zginęli w latach okupacji

W maju 1948 roku odsłonięto tablicę z trzydziestoma dwoma nazwiskami pracowników tomaszowskiej Ubezpieczalni Społecznej, „poległych w walce o wolność i zamordowanych przez okupanta” w latach 1939–1945SRC-036dokument urzędowyProgram ochrony przyrody dla Nadleśnictwa Smardzewice — zawiera wykaz zabytków i miejsc pamięci, w tym tablicy pracowników tomaszowskiej Ubezpieczalni, Lasy Państwowe, 2016 r.Data2016Gdziehttps://www.gov.pl/attachment/3d7f6000-c4c8-47f5-96a4-ece10f17f95bSprawdzono2026-08-21źródło wtórnepełna karta źródła →. Artykuł z 1987 roku wymienia z imienia i nazwiska troje z nichSRC-330opracowanieJerzy Wojniłowicz, „Martyrologia lekarzy tomaszowskich (1939–1945)”, „Przegląd Lekarski”, t. 44, nr 1, 1987 r.Data1987Gdziehttps://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/3554395/Sprawdzono2026-09-12źródło wtórnepełna karta źródła →. Ankieta z Archiwum Akt Nowych dodaje do tej listy więcej nazwisk — choć wciąż nie wszystkie.

Oddział przy Św. Tekli 32

Oddział Ubezpieczalni Społecznej działał pod tym adresem także podczas okupacji, pod nazwą „Sozialversicherungskasse” — opisuje to rozdział „Wojna”SRC-261archiwaliumOpis jednostki archiwalnej Ubezpieczalni Społecznej w Tomaszowie Mazowieckim z okresu okupacji, 1943 r.Data1943GdzieArchiwum Państwowe w Piotrkowie Trybunalskim, Oddział w Tomaszowie Mazowieckim, sygn. 49/63/0/-/305Sprawdzono2026-09-11źródło pierwotnepełna karta źródła →. Tablica upamiętnia jednak krąg znacznie szerszy niż wątek konspiracyjny: pracowników instytucji, którzy zginęli w czasie wojnySRC-036dokument urzędowyProgram ochrony przyrody dla Nadleśnictwa Smardzewice — zawiera wykaz zabytków i miejsc pamięci, w tym tablicy pracowników tomaszowskiej Ubezpieczalni, Lasy Państwowe, 2016 r.Data2016Gdziehttps://www.gov.pl/attachment/3d7f6000-c4c8-47f5-96a4-ece10f17f95bSprawdzono2026-08-21źródło wtórnepełna karta źródła →.

Lista z 1947 roku

W aktach Komisji Historycznej Tymczasowej Rady Zakładu Ubezpieczeń Społecznych w Warszawie, złożonych z powojennych ankiet oddziałów terenowych, zachowała się odpowiedź tomaszowskaSRC-359archiwaliumZdigitalizowany zespół akt Komisji Historycznej Tymczasowej Rady Zakładu Ubezpieczeń Społecznych w Warszawie z lat 1946-1948, z ankietami oddziałów terenowych o okupacjiData1946-1948Gdziehttps://www.szukajwarchiwach.gov.pl/de/zespol/-/zespol/49230Sprawdzono2026-09-12źródło pierwotnepełna karta źródła →. Podaje ona wykaz 15 lekarzy i 22 urzędników aresztowanych podczas okupacji, z losem każdej osobySRC-360archiwaliumOdpis tomaszowskiej ankiety Komisji Historycznej ZUS z wykazem lekarzy i urzędników Ubezpieczalni Społecznej aresztowanych podczas okupacji, z podaniem losu każdej osobyData1947Gdziehttps://www.szukajwarchiwach.gov.pl/de/jednostka/-/jednostka/10647093Sprawdzono2026-09-12źródło pierwotnepełna karta źródła →.

Według autora ankiety 11 lekarzy i 12 urzędników zginęło lub zostało zamordowanych — razem 23 osoby. Czternaścioro wróciłoSRC-360archiwaliumOdpis tomaszowskiej ankiety Komisji Historycznej ZUS z wykazem lekarzy i urzędników Ubezpieczalni Społecznej aresztowanych podczas okupacji, z podaniem losu każdej osobyData1947Gdziehttps://www.szukajwarchiwach.gov.pl/de/jednostka/-/jednostka/10647093Sprawdzono2026-09-12źródło pierwotnepełna karta źródła →. Wśród ofiar wykaz wymienia między innymi Paulinę, zapisaną w maszynopisie jako „Blau”, Juliana Berlinera, Alfreda Hertza, Eugenię Hirtcius, Edwarda Juwilera, Pawła „Kohna”, Jakuba Miętkiewicza, Dynę Wajs, Ludwika Goldmana i Zdzisława JózefowskiegoSRC-360archiwaliumOdpis tomaszowskiej ankiety Komisji Historycznej ZUS z wykazem lekarzy i urzędników Ubezpieczalni Społecznej aresztowanych podczas okupacji, z podaniem losu każdej osobyData1947Gdziehttps://www.szukajwarchiwach.gov.pl/de/jednostka/-/jednostka/10647093Sprawdzono2026-09-12źródło pierwotnepełna karta źródła →.

Dwadzieścia trzy nazwiska, trzydzieści dwie pozycje

Lista z ankiety nie jest odpisem tablicy — dzieli je co najmniej dziewięć nazwisk. Leon Messner, którego obecność na tablicy potwierdza artykuł Wojniłowicza z 1987 roku, w ankiecie nie figurujeSRC-330opracowanieJerzy Wojniłowicz, „Martyrologia lekarzy tomaszowskich (1939–1945)”, „Przegląd Lekarski”, t. 44, nr 1, 1987 r.Data1987Gdziehttps://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/3554395/Sprawdzono2026-09-12źródło wtórnepełna karta źródła →SRC-360archiwaliumOdpis tomaszowskiej ankiety Komisji Historycznej ZUS z wykazem lekarzy i urzędników Ubezpieczalni Społecznej aresztowanych podczas okupacji, z podaniem losu każdej osobyData1947Gdziehttps://www.szukajwarchiwach.gov.pl/de/jednostka/-/jednostka/10647093Sprawdzono2026-09-12źródło pierwotnepełna karta źródła →. Tablica opierała się więc na szerszej podstawie niż ta jedna relacja z 1947 roku.

Urzędowy wykaz miejsc pamięci podaje tylko ulicę, przy której tablica wisiała, bez numeru budynkuSRC-036dokument urzędowyProgram ochrony przyrody dla Nadleśnictwa Smardzewice — zawiera wykaz zabytków i miejsc pamięci, w tym tablicy pracowników tomaszowskiej Ubezpieczalni, Lasy Państwowe, 2016 r.Data2016Gdziehttps://www.gov.pl/attachment/3d7f6000-c4c8-47f5-96a4-ece10f17f95bSprawdzono2026-08-21źródło wtórnepełna karta źródła →. Związek z dzisiejszym pałacem wynika z tego, że pod tym adresem działała Ubezpieczalnia, i wymaga jeszcze weryfikacji. W 1987 roku, według Wojniłowicza, tablica wisiała już w gmachu Szpitala MiejskiegoSRC-330opracowanieJerzy Wojniłowicz, „Martyrologia lekarzy tomaszowskich (1939–1945)”, „Przegląd Lekarski”, t. 44, nr 1, 1987 r.Data1987Gdziehttps://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/3554395/Sprawdzono2026-09-12źródło wtórnepełna karta źródła →.

Ślad w prasie

Relacja z odsłonięcia tablicy w „Głosie Tomaszowskim” z maja i początku czerwca 1948 roku wymaga jeszcze weryfikacji: numery przeszukano automatycznie, a rozpoznawanie tekstu ze starych skanów bywa zawodneSRC-336opracowaniePrzeszukanie pełnotekstowe roczników „Głosu Tomaszowskiego” z maja i czerwca 1948 r. w poszukiwaniu relacji z odsłonięcia tablicy pracowników UbezpieczalniDatadostęp 2026-09-12Gdziehttps://archive.org/advancedsearch.php?q=title%3A%28%22G%C5%82os+Tomaszowski%22%29+AND+date%3A%5B1948-05-01+TO+1948-06-10%5DSprawdzono2026-09-12źródło wtórnepełna karta źródła →.