Przejdź do treści
Pałac Piescha

Rozdział · dzieje domu

1939–1948

Wojna

Strzały w ogrodzie, konspiracja w biurze, tablica z trzydziestoma dwoma nazwiskami

Narożnik dzisiejszych ulic Warszawskiej i Barlickiego, dawniej św. Tekli, na dawnej fotografii — po lewej księgarnia ⓘ

W środę 6 września 1939 roku robotnicy Tomaszowskiej Fabryki Sztucznego Jedwabiu odbierali wypłatę przy ulicy Krzywej. Ktoś do nich strzelał — sprawcy ukryli się „w ogrodzie ubezpieczalni przy ul. św. Tekli”SRC-256opracowanie„Tomaszów Mazowiecki we wrześniu 1939 roku”, opracowanie Muzeum w Tomaszowie Mazowieckim, 2024 r.Data2024 (publikacja online 2024-09-11)Gdziehttps://www.muzeumtomaszow.pl/aktualnosci/tomaszowski-wrzesien-1939-rSprawdzono2026-09-11źródło wtórnepełna karta źródła →.

Dom przy tej ulicy od jedenastu lat służył chorym, najpierw jako siedziba Kasy Chorych, potem Ubezpieczalni Społecznej — o czym opowiada rozdział „Pałac dla chorych”.

Instytucja pod okupacją

Ubezpieczalnia Społeczna działała pod tym adresem także w czasie okupacji, tyle że pod niemiecką nazwą: w 1943 roku „Sozialversicherungskasse” figuruje pod adresem „Teklistr. 32”SRC-261archiwaliumOpis jednostki archiwalnej Ubezpieczalni Społecznej w Tomaszowie Mazowieckim z okresu okupacji, 1943 r.Data1943GdzieArchiwum Państwowe w Piotrkowie Trybunalskim, Oddział w Tomaszowie Mazowieckim, sygn. 49/63/0/-/305Sprawdzono2026-09-11źródło pierwotnepełna karta źródła →. Historię zmian nazwy ulicy opisuje strona „Ulica, która sześć razy zmieniała nazwę”.

Zobacz dokumentyUlica, która sześć razy zmieniała nazwęOd świętej Tekli po Norberta Barlickiego — z nazwą utworzoną od nazwiska fabrykanta

Konspirator z Ubezpieczalni

W murach tej instytucji pracował człowiek, który ryzykował znacznie więcej niż etat. Marian Kotarski, pseudonimy „Daniel” i „Sarna”, kierował jednym z oddziałów Ubezpieczalni przy ulicy Św. Tekli 32. Biuro i własne mieszkanie wykorzystywał do działalności konspiracyjnej, próbując tworzyć zalążki podziemnego wojskaSRC-329opracowanieJustyna Biernat, „Pomoc udzielana Żydom podczas okupacji hitlerowskiej w Tomaszowie Mazowieckim”, „Studia Żydowskie. Almanach”, t. 13, 2023 r.Data2023Gdziehttps://doi.org/10.56583/sz.2143Sprawdzono2026-09-12źródło wtórnepełna karta źródła →. Aresztowano go w październiku 1943 roku; zginął w publicznej egzekucji pod starym browaremSRC-329opracowanieJustyna Biernat, „Pomoc udzielana Żydom podczas okupacji hitlerowskiej w Tomaszowie Mazowieckim”, „Studia Żydowskie. Almanach”, t. 13, 2023 r.Data2023Gdziehttps://doi.org/10.56583/sz.2143Sprawdzono2026-09-12źródło wtórnepełna karta źródła →.

Po wojnie

W marcu 1947 roku Ubezpieczalnia Społeczna w Tomaszowie ogłosiła w „Robotniku” konkurs dla lekarzy; podania należało kierować na adres „ul. Św. Tekli 32”SRC-424prasaOgłoszenie Ubezpieczalni Społecznej w Tomaszowie Maz. o konkursie na lekarzy, „Robotnik” nr 77, s. 3, 21 marca 1947 r.Data1947-03-21Gdziehttps://jbc.bj.uj.edu.pl/dlibra/publication/640840/edition/608386/contentMiejsces. 3Sprawdzono2026-09-29źródło pierwotnepełna karta źródła →.

„Robotnik” z 21 marca 1947 roku, s. 3 — ogłoszenie „Ubezpieczalnia Społeczna w Tomaszowie Maz. ogłasza konkurs” na lekarzy domowych i specjalistów, z adresem „ul. Św. Tekli 32” ⓘ

Tablica z trzydziestoma dwoma nazwiskami

W maju 1948 roku odsłonięto tablicę ku czci pracowników tomaszowskiej Ubezpieczalni „poległych w walce o wolność i zamordowanych przez okupanta” w latach 1939–1945. Wyryto na niej trzydzieści dwa nazwiskaSRC-036dokument urzędowyProgram ochrony przyrody dla Nadleśnictwa Smardzewice — zawiera wykaz zabytków i miejsc pamięci, w tym tablicy pracowników tomaszowskiej Ubezpieczalni, Lasy Państwowe, 2016 r.Data2016Gdziehttps://www.gov.pl/attachment/3d7f6000-c4c8-47f5-96a4-ece10f17f95bSprawdzono2026-08-21źródło wtórnepełna karta źródła →.

W 1987 roku tablica wisiała już w gmachu Szpitala Miejskiego; gdzie zawisła pierwotnie, wymaga jeszcze weryfikacjiSRC-330opracowanieJerzy Wojniłowicz, „Martyrologia lekarzy tomaszowskich (1939–1945)”, „Przegląd Lekarski”, t. 44, nr 1, 1987 r.Data1987Gdziehttps://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/3554395/Sprawdzono2026-09-12źródło wtórnepełna karta źródła →. Artykuł historyczno-medyczny z tego roku wymienia z imienia i nazwiska troje spośród upamiętnionych: okulistkę Paulinę (Polę) Blay, lekarza domowego Leona (Chaima Lejba) Messnera i lekarza tomaszowskiej Ubezpieczalni Jakuba Miętkiewicza, mieszkającego i pracującego w OpocznieSRC-330opracowanieJerzy Wojniłowicz, „Martyrologia lekarzy tomaszowskich (1939–1945)”, „Przegląd Lekarski”, t. 44, nr 1, 1987 r.Data1987Gdziehttps://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/3554395/Sprawdzono2026-09-12źródło wtórnepełna karta źródła →. Więcej o próbie odtworzenia pełnej listy — strona „Tablica z 1948 roku”.

Zobacz dokumentyTablica z 1948 rokuPracownicy tomaszowskiej Ubezpieczalni, którzy zginęli w latach okupacji

Źródła tego rozdziału

  1. SRC-036Program ochrony przyrody dla Nadleśnictwa Smardzewice — zawiera wykaz zabytków i miejsc pamięci, w tym tablicy pracowników tomaszowskiej Ubezpieczalni, Lasy Państwowe, 2016 r.
  2. SRC-256„Tomaszów Mazowiecki we wrześniu 1939 roku”, opracowanie Muzeum w Tomaszowie Mazowieckim, 2024 r.
  3. SRC-261Opis jednostki archiwalnej Ubezpieczalni Społecznej w Tomaszowie Mazowieckim z okresu okupacji, 1943 r.
  4. SRC-329Justyna Biernat, „Pomoc udzielana Żydom podczas okupacji hitlerowskiej w Tomaszowie Mazowieckim”, „Studia Żydowskie. Almanach”, t. 13, 2023 r.
  5. SRC-330Jerzy Wojniłowicz, „Martyrologia lekarzy tomaszowskich (1939–1945)”, „Przegląd Lekarski”, t. 44, nr 1, 1987 r.
  6. SRC-424Ogłoszenie Ubezpieczalni Społecznej w Tomaszowie Maz. o konkursie na lekarzy, „Robotnik” nr 77, s. 3, 21 marca 1947 r. — s. 3