Przejdź do treści
Pałac Piescha

Pałac Piescha

Projekt z 1895 roku

Dom-pałacyk na rysunkach — wieża, loggia, klatka schodowa i stajnia obok

22 czerwca 1895 roku Moritz Piesch stanął w tomaszowskim magistracie i podpisał „podpiskę” — formalne zobowiązanie inwestora. Zapowiadał w niej, że na działce nr 296 przy ulicy Św. Tekli wzniesie murowany, dwupiętrowy dom mieszkalny oraz murowane zabudowania gospodarcze. Projekt sporządził inżynier cywilny D. Lande, a sprawdził go brzeziński powiatowy inżynier-architekt SrokaSRC-172archiwaliumAkta Rządu Gubernialnego Piotrkowskiego w sprawie zatwierdzenia projektu murowanego, dwupiętrowego domu-pałacyku i zabudowań gospodarczych Moritza Piescha pod nr 296 przy ul. Św. Tekli w Tomaszowie, czerwiec–lipiec 1895 r.Data1895 (czerwiec–lipiec, dokładne dni niepewne)GdzieArchiwum Państwowe w Łodzi, sygn. 39/1/0/4/4959Sprawdzono2026-08-26źródło pierwotnepełna karta źródła →. Tego samego dnia Naczelnik Powiatu Brzezińskiego przesłał projekt w dwóch egzemplarzach do Rządu Gubernialnego w Piotrkowie; sprawę otwarto tam 30 czerwcaSRC-172archiwaliumAkta Rządu Gubernialnego Piotrkowskiego w sprawie zatwierdzenia projektu murowanego, dwupiętrowego domu-pałacyku i zabudowań gospodarczych Moritza Piescha pod nr 296 przy ul. Św. Tekli w Tomaszowie, czerwiec–lipiec 1895 r.Data1895 (czerwiec–lipiec, dokładne dni niepewne)GdzieArchiwum Państwowe w Łodzi, sygn. 39/1/0/4/4959Sprawdzono2026-08-26źródło pierwotnepełna karta źródła →.

Piesch podpisał tego dnia jeszcze jedno zobowiązanie — na zabudowę sąsiedniego placu nr 298: „Projekt oficyn z 1895 roku”SRC-235archiwaliumAkta Rządu Gubernialnego Piotrkowskiego: projekt murowanego, dwupiętrowego skrzydła i jednopiętrowej przybudówki Maurycego Piescha na placu nr 298 w Tomaszowie, 1895Data1895GdzieArchiwum Państwowe w Łodzi, sygn. 39/1/0/4/4951Sprawdzono2026-09-09źródło pierwotnepełna karta źródła →.

Zobacz dokumentyProjekt oficyn z 1895 rokuFlygiel i przybudówka na placu nr 298 — bliźniacza sprawa domu-pałacyku

Plan działki: „projektowany dom-pałacyk”

Plan generalny działek nr 292–298 przy ulicy Św. Tekli, 1895 — na czerwono zaznaczono „К. Projektowany domъ-особнякъ” na działce nr 296 ⓘ

Plan generalny obejmuje pięć sąsiednich działek: nr 292, 293, 296, 297 i 298. Zabudowę istniejącą oznaczono na różowo, a dwa obiekty, które dopiero miały powstać, na czerwono — legenda opisuje je jako „Проектируемый”, czyli projektowanySRC-172archiwaliumAkta Rządu Gubernialnego Piotrkowskiego w sprawie zatwierdzenia projektu murowanego, dwupiętrowego domu-pałacyku i zabudowań gospodarczych Moritza Piescha pod nr 296 przy ul. Św. Tekli w Tomaszowie, czerwiec–lipiec 1895 r.Data1895 (czerwiec–lipiec, dokładne dni niepewne)GdzieArchiwum Państwowe w Łodzi, sygn. 39/1/0/4/4959Miejsceskan 12Sprawdzono2026-08-26źródło pierwotnepełna karta źródła →. Litera „К.” to duży, nieregularny korpus na działce nr 296, nazwany w legendzie „домъ-особнякъ” — dom-pałacyk. Litera „Л.” to towarzyszące mu zabudowania gospodarcze, na granicy działek 293 i 296SRC-172archiwaliumAkta Rządu Gubernialnego Piotrkowskiego w sprawie zatwierdzenia projektu murowanego, dwupiętrowego domu-pałacyku i zabudowań gospodarczych Moritza Piescha pod nr 296 przy ul. Św. Tekli w Tomaszowie, czerwiec–lipiec 1895 r.Data1895 (czerwiec–lipiec, dokładne dni niepewne)GdzieArchiwum Państwowe w Łodzi, sygn. 39/1/0/4/4959Miejsceskan 12Sprawdzono2026-08-26źródło pierwotnepełna karta źródła →.

Plan sytuacyjny (orientacyjny) okolicy posesji, 1895 ⓘ

Obok planu generalnego arkusz zawiera mały plan sytuacyjny — szkic okolicy, który pokazuje położenie posesji względem sąsiedniej zabudowySRC-172archiwaliumAkta Rządu Gubernialnego Piotrkowskiego w sprawie zatwierdzenia projektu murowanego, dwupiętrowego domu-pałacyku i zabudowań gospodarczych Moritza Piescha pod nr 296 przy ul. Św. Tekli w Tomaszowie, czerwiec–lipiec 1895 r.Data1895 (czerwiec–lipiec, dokładne dni niepewne)GdzieArchiwum Państwowe w Łodzi, sygn. 39/1/0/4/4959Miejsceskan 12Sprawdzono2026-08-26źródło pierwotnepełna karta źródła →.

Rysunki domu

Dwie elewacje projektowanego domu-pałacyku, 1895 ⓘ

Rysunki pokazują budynek dużo okazalszy niż sąsiednie, parterowe domy zatwierdzone na sąsiednich placach sześć lat wcześniejSRC-158archiwaliumAkta Rządu Gubernialnego Piotrkowskiego w sprawie zatwierdzenia projektów murowanych domów Moritza Piescha pod nr 293 i 296/297 przy ul. Św. Tekli w Tomaszowie, marzec 1889 r.Data1889 (sprawa otwarta 10.03, zamknięta 28.03.1889)GdzieArchiwum Państwowe w Łodzi, sygn. 39/1/0/4/782Sprawdzono2026-08-26źródło pierwotnepełna karta źródła →. Na dwóch elewacjach widać wysoką wieżę z kopulastym hełmem, arkadową loggię na kolumnach, boniowane narożniki i ząbkowany fryzSRC-172archiwaliumAkta Rządu Gubernialnego Piotrkowskiego w sprawie zatwierdzenia projektu murowanego, dwupiętrowego domu-pałacyku i zabudowań gospodarczych Moritza Piescha pod nr 296 przy ul. Św. Tekli w Tomaszowie, czerwiec–lipiec 1895 r.Data1895 (czerwiec–lipiec, dokładne dni niepewne)GdzieArchiwum Państwowe w Łodzi, sygn. 39/1/0/4/4959Miejsceskan 10Sprawdzono2026-08-26źródło pierwotnepełna karta źródła →.

Przekrój projektowanego domu-pałacyku, 1895 ⓘ

Przekrój zagląda do środka: widać dwubiegową klatkę schodową i tę samą wieżę z kopulastym hełmem, tym razem od strony wnętrzaSRC-172archiwaliumAkta Rządu Gubernialnego Piotrkowskiego w sprawie zatwierdzenia projektu murowanego, dwupiętrowego domu-pałacyku i zabudowań gospodarczych Moritza Piescha pod nr 296 przy ul. Św. Tekli w Tomaszowie, czerwiec–lipiec 1895 r.Data1895 (czerwiec–lipiec, dokładne dni niepewne)GdzieArchiwum Państwowe w Łodzi, sygn. 39/1/0/4/4959Miejsceskan 10Sprawdzono2026-08-26źródło pierwotnepełna karta źródła →.

Plany trzech kondygnacji domu-pałacyku: piwnic, pierwszego i drugiego piętra, 1895 ⓘ

Drugi arkusz pokazuje dom piętro po piętrze: plany piwnic, pierwszego i drugiego piętraSRC-172archiwaliumAkta Rządu Gubernialnego Piotrkowskiego w sprawie zatwierdzenia projektu murowanego, dwupiętrowego domu-pałacyku i zabudowań gospodarczych Moritza Piescha pod nr 296 przy ul. Św. Tekli w Tomaszowie, czerwiec–lipiec 1895 r.Data1895 (czerwiec–lipiec, dokładne dni niepewne)GdzieArchiwum Państwowe w Łodzi, sygn. 39/1/0/4/4959Miejsceskan 11Sprawdzono2026-08-26źródło pierwotnepełna karta źródła →.

Stajnia obok domu

Elewacja frontowa stajni z wozownią — odrębnego, wąskiego budynku z tego samego arkusza, zabudowań gospodarczych („służb") — z wieżyczkami wentylacyjnymi, oraz przekroje, plan przyziemia i wieża wodna, 1895 ⓘ

Ten sam arkusz przedstawia też elewację frontową innego budynku — wąskiego, silnie wydłużonego i jednokondygnacyjnego. Ma centralny ryzalit zwieńczony trójkątnym szczytem z iglicą, trzy pary wieżyczek wentylacyjnych na kalenicy, boniowanie i łukowe nadproża okien; obok narysowano mniejsze przekroje i niewielką wieżęSRC-172archiwaliumAkta Rządu Gubernialnego Piotrkowskiego w sprawie zatwierdzenia projektu murowanego, dwupiętrowego domu-pałacyku i zabudowań gospodarczych Moritza Piescha pod nr 296 przy ul. Św. Tekli w Tomaszowie, czerwiec–lipiec 1895 r.Data1895 (czerwiec–lipiec, dokładne dni niepewne)GdzieArchiwum Państwowe w Łodzi, sygn. 39/1/0/4/4959Miejsceskan 11Sprawdzono2026-08-26źródło pierwotnepełna karta źródła →. Proporcje elewacji i plan przyziemia odpowiadają literze „Л.” z planu generalnego — to zabudowania gospodarcze, „służby”, a nie dom-pałacykSRC-172archiwaliumAkta Rządu Gubernialnego Piotrkowskiego w sprawie zatwierdzenia projektu murowanego, dwupiętrowego domu-pałacyku i zabudowań gospodarczych Moritza Piescha pod nr 296 przy ul. Św. Tekli w Tomaszowie, czerwiec–lipiec 1895 r.Data1895 (czerwiec–lipiec, dokładne dni niepewne)GdzieArchiwum Państwowe w Łodzi, sygn. 39/1/0/4/4959Miejsceskan 11Sprawdzono2026-08-26źródło pierwotnepełna karta źródła →SRC-172archiwaliumAkta Rządu Gubernialnego Piotrkowskiego w sprawie zatwierdzenia projektu murowanego, dwupiętrowego domu-pałacyku i zabudowań gospodarczych Moritza Piescha pod nr 296 przy ul. Św. Tekli w Tomaszowie, czerwiec–lipiec 1895 r.Data1895 (czerwiec–lipiec, dokładne dni niepewne)GdzieArchiwum Państwowe w Łodzi, sygn. 39/1/0/4/4959Miejsceskan 12Sprawdzono2026-08-26źródło pierwotnepełna karta źródła →.

Plan przyziemia zdradza przeznaczenie: cztery boksy z uwięziami na sznurze i żłobami przy podłodze, pomieszczenie z umywalką, duża sala bez podziałów i blok z dwoma sedesami i pisuarem. To kompletny program stajni z wozownią i pomieszczeniami dla służbySRC-172archiwaliumAkta Rządu Gubernialnego Piotrkowskiego w sprawie zatwierdzenia projektu murowanego, dwupiętrowego domu-pałacyku i zabudowań gospodarczych Moritza Piescha pod nr 296 przy ul. Św. Tekli w Tomaszowie, czerwiec–lipiec 1895 r.Data1895 (czerwiec–lipiec, dokładne dni niepewne)GdzieArchiwum Państwowe w Łodzi, sygn. 39/1/0/4/4959Miejsceskan 11Sprawdzono2026-08-26źródło pierwotnepełna karta źródła →. Wieżyczki na kalenicy przydawały się w stajni, gdzie trzeba było odprowadzać wilgoć i amoniak; osobna wieża — otwarta u szczytu, zamknięta w trzonie — wygląda raczej na wieżę wodną zasilającą stajnię niż na altanę ogrodowąSRC-172archiwaliumAkta Rządu Gubernialnego Piotrkowskiego w sprawie zatwierdzenia projektu murowanego, dwupiętrowego domu-pałacyku i zabudowań gospodarczych Moritza Piescha pod nr 296 przy ul. Św. Tekli w Tomaszowie, czerwiec–lipiec 1895 r.Data1895 (czerwiec–lipiec, dokładne dni niepewne)GdzieArchiwum Państwowe w Łodzi, sygn. 39/1/0/4/4959Miejsceskan 11Sprawdzono2026-08-26źródło pierwotnepełna karta źródła →. Arkusze rysunkowe nie są podpisane ani datowaneSRC-172archiwaliumAkta Rządu Gubernialnego Piotrkowskiego w sprawie zatwierdzenia projektu murowanego, dwupiętrowego domu-pałacyku i zabudowań gospodarczych Moritza Piescha pod nr 296 przy ul. Św. Tekli w Tomaszowie, czerwiec–lipiec 1895 r.Data1895 (czerwiec–lipiec, dokładne dni niepewne)GdzieArchiwum Państwowe w Łodzi, sygn. 39/1/0/4/4959Miejsceskan 10Sprawdzono2026-08-26źródło pierwotnepełna karta źródła →SRC-172archiwaliumAkta Rządu Gubernialnego Piotrkowskiego w sprawie zatwierdzenia projektu murowanego, dwupiętrowego domu-pałacyku i zabudowań gospodarczych Moritza Piescha pod nr 296 przy ul. Św. Tekli w Tomaszowie, czerwiec–lipiec 1895 r.Data1895 (czerwiec–lipiec, dokładne dni niepewne)GdzieArchiwum Państwowe w Łodzi, sygn. 39/1/0/4/4959Miejsceskan 11Sprawdzono2026-08-26źródło pierwotnepełna karta źródła →.

Dom-pałacyk to nowa budowa, nie nadbudowa. Legenda planu generalnego opisuje zarówno dom, jak i zabudowania gospodarcze jako „projektowane”, a rysunki obejmują pełne plany fundamentów obu budynkówSRC-172archiwaliumAkta Rządu Gubernialnego Piotrkowskiego w sprawie zatwierdzenia projektu murowanego, dwupiętrowego domu-pałacyku i zabudowań gospodarczych Moritza Piescha pod nr 296 przy ul. Św. Tekli w Tomaszowie, czerwiec–lipiec 1895 r.Data1895 (czerwiec–lipiec, dokładne dni niepewne)GdzieArchiwum Państwowe w Łodzi, sygn. 39/1/0/4/4959Miejsceskan 11–12Sprawdzono2026-08-26źródło pierwotnepełna karta źródła →. Parterowy dom zatwierdzony w 1889 roku miał zresztą stanąć na sąsiedniej działce nr 297; na działce 296 stały wtedy tylko drewniany dom mieszkalny i szopa, przeznaczone do rozbiórkiSRC-158archiwaliumAkta Rządu Gubernialnego Piotrkowskiego w sprawie zatwierdzenia projektów murowanych domów Moritza Piescha pod nr 293 i 296/297 przy ul. Św. Tekli w Tomaszowie, marzec 1889 r.Data1889 (sprawa otwarta 10.03, zamknięta 28.03.1889)GdzieArchiwum Państwowe w Łodzi, sygn. 39/1/0/4/782Sprawdzono2026-08-26źródło pierwotnepełna karta źródła →. Jedno słowo w decyzji z 1895 roku da się odczytać jako „nadstrojkę” (nadbudowę), lecz równie dobrze jako „постройку” — budowęSRC-172archiwaliumAkta Rządu Gubernialnego Piotrkowskiego w sprawie zatwierdzenia projektu murowanego, dwupiętrowego domu-pałacyku i zabudowań gospodarczych Moritza Piescha pod nr 296 przy ul. Św. Tekli w Tomaszowie, czerwiec–lipiec 1895 r.Data1895 (czerwiec–lipiec, dokładne dni niepewne)GdzieArchiwum Państwowe w Łodzi, sygn. 39/1/0/4/4959Sprawdzono2026-08-26źródło pierwotnepełna karta źródła →.

Zatwierdzenie

Projekt przeszedł kolejno przez Obecność Budowlano-Doradczą i Prezydium Rządu Gubernialnego, w czerwcu lub lipcu 1895 rokuSRC-172archiwaliumAkta Rządu Gubernialnego Piotrkowskiego w sprawie zatwierdzenia projektu murowanego, dwupiętrowego domu-pałacyku i zabudowań gospodarczych Moritza Piescha pod nr 296 przy ul. Św. Tekli w Tomaszowie, czerwiec–lipiec 1895 r.Data1895 (czerwiec–lipiec, dokładne dni niepewne)GdzieArchiwum Państwowe w Łodzi, sygn. 39/1/0/4/4959Sprawdzono2026-08-26źródło pierwotnepełna karta źródła →. Decyzję podpisali Gubernator, Wicegubernator i Inżynier Gubernialny Nowicki, pod warunkiem niepalnego pokrycia dachuSRC-172archiwaliumAkta Rządu Gubernialnego Piotrkowskiego w sprawie zatwierdzenia projektu murowanego, dwupiętrowego domu-pałacyku i zabudowań gospodarczych Moritza Piescha pod nr 296 przy ul. Św. Tekli w Tomaszowie, czerwiec–lipiec 1895 r.Data1895 (czerwiec–lipiec, dokładne dni niepewne)GdzieArchiwum Państwowe w Łodzi, sygn. 39/1/0/4/4959Sprawdzono2026-08-26źródło pierwotnepełna karta źródła →. Dokładny dzień zatwierdzenia wymaga jeszcze weryfikacji — najprawdopodobniej był to lipiec 1895 rokuSRC-172archiwaliumAkta Rządu Gubernialnego Piotrkowskiego w sprawie zatwierdzenia projektu murowanego, dwupiętrowego domu-pałacyku i zabudowań gospodarczych Moritza Piescha pod nr 296 przy ul. Św. Tekli w Tomaszowie, czerwiec–lipiec 1895 r.Data1895 (czerwiec–lipiec, dokładne dni niepewne)GdzieArchiwum Państwowe w Łodzi, sygn. 39/1/0/4/4959Sprawdzono2026-08-26źródło pierwotnepełna karta źródła →.

Źródła tego rozdziału

  1. SRC-022Pocztówka „Tomaszów Piotr. Pałac Moryca Piesza”, nr 6854, wydawnictwo Brück & Sohn Kunstverlag w Miśni, 1905
  2. SRC-158Akta Rządu Gubernialnego Piotrkowskiego w sprawie zatwierdzenia projektów murowanych domów Moritza Piescha pod nr 293 i 296/297 przy ul. Św. Tekli w Tomaszowie, marzec 1889 r.
  3. SRC-172Akta Rządu Gubernialnego Piotrkowskiego w sprawie zatwierdzenia projektu murowanego, dwupiętrowego domu-pałacyku i zabudowań gospodarczych Moritza Piescha pod nr 296 przy ul. Św. Tekli w Tomaszowie, czerwiec–lipiec 1895 r. — skan 12; skan 10; skan 11; skan 11–12
  4. SRC-197Karta ewidencyjna zabytków architektury i budownictwa „Willa pofabrykancka”, Ośrodek Dokumentacji Zabytków, listopad 1991 r.
  5. SRC-235Akta Rządu Gubernialnego Piotrkowskiego: projekt murowanego, dwupiętrowego skrzydła i jednopiętrowej przybudówki Maurycego Piescha na placu nr 298 w Tomaszowie, 1895
  6. SRC-414Pocztówka „Tomaszów, Pałac Piescha” / „Tomaschow, Palais Piesch”, wydawca nieznany, przypuszczalnie 1900-1910 (datowanie niepewne)