Przejdź do treści
Pałac Piescha

Rozdział · dzieje domu

1927–1938

Pałac dla chorych

Jak rezydencja fabrykanta stała się siedzibą Kasy Chorych, 1927–1938

„Tomaszów Piotr. Pałac Moryca Piesza” — pocztówka wydawnictwa Brück & Sohn, 1905 ⓘ

12 lutego 1927 roku dwa łódzkie dzienniki podały tę samą wiadomość. „Kurjer Łódzki” pisał, że Kasa Chorych nabyła w Tomaszowie „od jednego z tamtejszych przemysłowców gmach za 100 tysięcy złotych”, z przeznaczeniem na biura centralne i lecznicęSRC-280prasa„Nowy gmach Kasy Chorych w Tomaszowie”, „Kurjer Łódzki” nr 42, s. 7, 12 lutego 1927 r.Data1927-02-12Gdziehttps://archive.org/details/bc.wbp.lodz.pl.KurjerLodzki1927nr042a_89637Sprawdzono2026-09-11źródło pierwotnepełna karta źródła →. Niemiecka „Lodzer Volkszeitung” nazwała kupiony budynek wprost pałacem — „ein Palais”SRC-290prasa„Tomaschow. Die Krankenkasse kauft ein Palais”, „Lodzer Volkszeitung” nr 42, 12 lutego 1927 r.Data1927-02-12Gdziehttps://archive.org/details/bc.wbp.lodz.pl.Lodzer_Volkszeitung_1927nr042_98748Sprawdzono2026-09-12źródło pierwotnepełna karta źródła →.

„Kurjer Łódzki” z 12 lutego 1927 roku, s. 7 — notatka „Nowy gmach Kasy Chorych w Tomaszowie”: Kasa nabyła gmach za 100 tysięcy złotych ⓘ
„Lodzer Volkszeitung” z 12 lutego 1927 roku, s. 3 — notatka „Tomaschow. Die Krankenkasse kauft ein Palais”: Kasa Chorych kupiła w Tomaszowie pałac za 100 000 złotych ⓘ

Kto kupował

Powiatowa Kasa Chorych w Tomaszowie mieściła się wtedy w kamienicy przy ulicy Jeziornej 31SRC-159prasaOgłoszenie przetargu Powiatowej Kasy Chorych w Tomaszowie Mazowieckim na przebudowę gmachu przy ul. Św. Tekli 32 i budowę dwóch budynków gospodarczych, „Robotnik” nr 298, s. 4, 30 października 1927 r.Data1927-10-30 (ogłoszenie datowane 1927-10-28)Gdziehttps://jbc.bj.uj.edu.pl/Content/454999/NDIGCZAS018617_70321221.pdfSprawdzono2026-08-26źródło pierwotnepełna karta źródła →SRC-258opracowanieMarian Fronczkowski, „Historia zabudowy najstarszych ulic Tomaszowa Mazowieckiego. Ulice – domy – mieszkańcy. Cz. 2. Plac T. Kościuszki”, Muzeum w Tomaszowie Mazowieckim, 2022Data2022 (publikacja online 2022-03-22)Gdziehttps://www.muzeumtomaszow.pl/aktualnosci/historia-zabudowy-najstarszych-ulic-tomaszowa-mazowieckiego-ulice-domy-mieszkancy-czesc-2Sprawdzono2026-09-11źródło wtórnepełna karta źródła →. Transakcji dokonał zarząd komisaryczny, powołany po rozwiązaniu zarządu Kasy w końcu października 1926 roku — zakup przypadł więc na przełom 1926 i 1927 rokuSRC-282prasa„Wszyscy przeciwko wszystkim. Partyjna wojna domowa w tomaszowskiej kasie chorych”, „Głos Polski” nr 5, 6 stycznia 1927 r.Data1927-01-06Gdziehttps://archive.org/details/bc.wbp.lodz.pl.Glos_Polski1927_nr5a_41644Sprawdzono2026-09-11źródło pierwotnepełna karta źródła →. Polityczne zawirowania, które doprowadziły do tego rozwiązania, opisuje osobna strona „Partyjna wojna domowa”.

Zobacz dokumentyPartyjna wojna domowaKasa Chorych, komisarze i kupno pałacu w niespokojnych latach 1926–1931

Zakup budził sprzeciw. „Głos Trybunalski” z 10 kwietnia 1927 roku odpowiadał na publiczne „zarzuty” i wyliczał, co Kasa dostała: pałac z własną stacją elektryczną z całkowitą instalacją, łazienkami i dwumorgowym ogrodemSRC-265prasa„Czy słuszne są zarzuty co do kupna pałacu Piescha przez Powiatową Kasę Chorych w Tomaszowie”, „Głos Trybunalski” nr 83, s. 5, 10 kwietnia 1927 r.Data1927-04-10Gdziehttps://archive.org/details/bc.wbp.lodz.pl.GlosTrybunalski1927nr083_77878Sprawdzono2026-09-11źródło pierwotnepełna karta źródła →. Przy kupnie wpłacono 40 000 złotych, a resztę rozłożono na weksle płatne w ciągu roku, w ratach po 6 000 złotychSRC-265prasa„Czy słuszne są zarzuty co do kupna pałacu Piescha przez Powiatową Kasę Chorych w Tomaszowie”, „Głos Trybunalski” nr 83, s. 5, 10 kwietnia 1927 r.Data1927-04-10Gdziehttps://archive.org/details/bc.wbp.lodz.pl.GlosTrybunalski1927nr083_77878Sprawdzono2026-09-11źródło pierwotnepełna karta źródła →.

„Głos Trybunalski” z 10 kwietnia 1927 roku, s. 5 — artykuł „Czy słuszne są zarzuty co do kupna pałacu Piescha przez Powiatową Kasę Chorych w Tomaszowie”: cena 130 000 zł i warunki zakupu (wycinek złożony z trzech fragmentów tego samego artykułu) ⓘ

Przebudowa

Jesienią 1927 roku Kasa ogłosiła przetargi: na centralne ogrzewanie wodne, kanalizację i wodociągi w gmachu przy ulicy Św. Tekli 32SRC-168prasaOgłoszenie przetargu Powiatowej Kasy Chorych w Tomaszowie Mazowieckim na centralne ogrzewanie wodne, kanalizację i wodociągi w gmachu przy ul. Św. Tekli 32, „Robotnik” nr 274, 6 października 1927 r.Data1927-10-06Gdziehttps://jbc.bj.uj.edu.pl/Content/454975/NDIGCZAS018617_70321190.pdfSprawdzono2026-08-26źródło pierwotnepełna karta źródła →, a potem na jego przebudowę i budowę dwóch budynków gospodarczychSRC-159prasaOgłoszenie przetargu Powiatowej Kasy Chorych w Tomaszowie Mazowieckim na przebudowę gmachu przy ul. Św. Tekli 32 i budowę dwóch budynków gospodarczych, „Robotnik” nr 298, s. 4, 30 października 1927 r.Data1927-10-30 (ogłoszenie datowane 1927-10-28)Gdziehttps://jbc.bj.uj.edu.pl/Content/454999/NDIGCZAS018617_70321221.pdfSprawdzono2026-08-26źródło pierwotnepełna karta źródła →. W grudniu prasa podała, że roboty powierzono tomaszowskiemu przedsiębiorcy budowlanemu, inżynierowi Stanisławowi Cedrońskiemu, z terminem ukończenia 1 kwietnia 1928 rokuSRC-281prasa„Nowy gmach Kasy Chorych zostanie oddany do użytku 1 kwietnia 1928 r.”, „Głos Trybunalski” nr 286, s. 3, 14 grudnia 1927 r.Data1927-12-14Gdziehttps://archive.org/details/bc.wbp.lodz.pl.GlosTrybunalski1927nr286_77958Sprawdzono2026-09-11źródło pierwotnepełna karta źródła →.

„Głos Trybunalski” z 14 grudnia 1927 roku, s. 3 — notatka „Nowy gmach Kasy Chorych zostanie oddany do użytku 1 kwietnia 1928 r.”: roboty przebudowy pałacu powierzono inżynierowi Cedrońskiemu ⓘ

Terminu nie dotrzymano. W liście do redakcji z 18 lipca 1928 roku komisarz Kasy W. Wcisło bronił zakupu i pisał, że Kasa wciąż urzęduje w budynku o „wprost niemożliwych” warunkach pracy, a z pałacu „będziemy przynajmniej […] korzystać”SRC-266prasaW. Wcisło, „Odpowiedź p. Komisarza Kasy Chorych na list »Ubezpieczonego«”, „Głos Trybunalski” nr 164, s. 4, 20 lipca 1928 r.Data1928-07-20 (list datowany Tomaszów 18 lipca)Gdziehttps://archive.org/details/bc.wbp.lodz.pl.GlosTrybunalski1928_nr164a_81318Sprawdzono2026-09-11źródło pierwotnepełna karta źródła →.

W lutym 1929 roku biuro Kasy działało już „przy ulicy Tekli 32”SRC-268druk urzędowy„Łódzki Dziennik Wojewódzki” 1929 nr 5 — ogłoszenie Powiatowej Kasy Chorych w Tomaszowie z 15 lutego 1929 r., a także wykazy pojazdów w nr 7 z 1931 r. i nr 2 z 1932 r.Data1929-03-01 | 1931-03-16 | 1932-01-15Gdziehttps://archive.org/details/bc.wbp.lodz.pl.Lodzki_Dziennik_Wojewodzki_1929no05a_69043Sprawdzono2026-09-11źródło pierwotnepełna karta źródła →. W tym samym roku mieściły się tam ambulatorium, pracownia światłolecznicza i aptekaSRC-167drukWarszawski Kalendarz Lekarski na rok 1929, cz. III informacyjna — wpis Powiatowej Kasy Chorych w Tomaszowie MazowieckimData1929Gdziehttps://mbc.cyfrowemazowsze.pl/Content/38659/PDF/38659.pdfSprawdzono2026-08-26źródło pierwotnepełna karta źródła →. Następca Wcisły, komisarz Kucharski, w październiku 1929 roku ocenił koszt „przeróbek i dobudówek” na około 380 000 złotychSRC-267prasaWywiad z nowym komisarzem Kasy Chorych w Tomaszowie, p. Kucharskim, „Ilustrowana Republika” nr 270, s. 4, 2 października 1929 r.Data1929-10-02Gdziehttps://archive.org/details/bc.wbp.lodz.pl.IlustrowanaRepublika1929kwIVNr270_24658Sprawdzono2026-09-11źródło pierwotnepełna karta źródła →.

Porządkowanie tytułu

Wiosną 1931 roku Kasę tomaszowską przyłączono do Okręgowej Kasy Chorych w ŁodziSRC-283prasa„Uzdrowienie gospodarki w tomaszowskiej Kasie Chorych”, „Ilustrowana Republika” nr 153, s. 4, 6 czerwca 1931 r.Data1931-06-06Gdziehttps://archive.org/details/bc.wbp.lodz.pl.IlustrowanaRepublika1931Nr153_25734Sprawdzono2026-09-11źródło pierwotnepełna karta źródła →. Wyrok Najwyższego Trybunału Administracyjnego z 1935 roku nazywa łódzką Kasę następczynią prawną Powiatowej Kasy Chorych w TomaszowieSRC-285druk urzędowyWyrok Najwyższego Trybunału Administracyjnego z 9 listopada 1935 r., l. rej. 2515/32, „Orzecznictwo Sądów Najwyższych w Sprawach Podatkowych i Administracyjnych” 1936, nr 10, s. 692Data1936-09-15 (wyrok 1935-11-09)Gdziehttps://archive.org/details/jbc.bj.uj.edu.pl.NDIGCZAS015875_1936_010Sprawdzono2026-09-11źródło pierwotnepełna karta źródła →.

W 1934 roku Ubezpieczalnia Społeczna przejęła po kasach chorych długi hipoteczne i „nieuregulowane tytuły własności obu nieruchomości”SRC-271drukSprawozdanie z działalności Ubezpieczalni Społecznej w Tomaszowie Mazowieckim w roku 1936Data1936 (rok sprawozdawczy, data druku niepodana)Gdziehttps://archive.org/details/bc.wbp.lodz.pl.Sprawozdanie_za_rok1936a_50914Sprawdzono2026-09-11źródło pierwotnepełna karta źródła →. Sprawozdanie za 1936 rok opisuje posesję przy Św. Tekli 32: budynek Centrali, budynek apteki i budynek ze składnicą gospodarczą, garażem i stajnią, wszystkie murowane i w dobrym stanie; w gmachu Centrali przyjmowało sześciu lekarzy specjalistówSRC-271drukSprawozdanie z działalności Ubezpieczalni Społecznej w Tomaszowie Mazowieckim w roku 1936Data1936 (rok sprawozdawczy, data druku niepodana)Gdziehttps://archive.org/details/bc.wbp.lodz.pl.Sprawozdanie_za_rok1936a_50914Sprawdzono2026-09-11źródło pierwotnepełna karta źródła →.

Dwa lata później tytuły własności były już „uporządkowane, a w hipotece nie figurują żadne obciążenia”SRC-272drukSprawozdanie z działalności Ubezpieczalni Społecznej w Tomaszowie Mazowieckim za rok 1938Data1938 (rok sprawozdawczy, data druku niepodana)Gdziehttps://archive.org/details/bc.wbp.lodz.pl.Sprawozdanie_za_rok1938a_50915Sprawdzono2026-09-11źródło pierwotnepełna karta źródła →. To samo sprawozdanie przyznaje, że nieruchomość „nabyta przed laty” mimo przeróbek nie była dostosowana do potrzeb instytucji; jej wartość rynkową oceniano na nie więcej niż 300 000 złotych, przy wartości bilansowej 545 415 złotychSRC-272drukSprawozdanie z działalności Ubezpieczalni Społecznej w Tomaszowie Mazowieckim za rok 1938Data1938 (rok sprawozdawczy, data druku niepodana)Gdziehttps://archive.org/details/bc.wbp.lodz.pl.Sprawozdanie_za_rok1938a_50915Sprawdzono2026-09-11źródło pierwotnepełna karta źródła →.

Źródła tego rozdziału

  1. SRC-159Ogłoszenie przetargu Powiatowej Kasy Chorych w Tomaszowie Mazowieckim na przebudowę gmachu przy ul. Św. Tekli 32 i budowę dwóch budynków gospodarczych, „Robotnik” nr 298, s. 4, 30 października 1927 r.
  2. SRC-167Warszawski Kalendarz Lekarski na rok 1929, cz. III informacyjna — wpis Powiatowej Kasy Chorych w Tomaszowie Mazowieckim
  3. SRC-168Ogłoszenie przetargu Powiatowej Kasy Chorych w Tomaszowie Mazowieckim na centralne ogrzewanie wodne, kanalizację i wodociągi w gmachu przy ul. Św. Tekli 32, „Robotnik” nr 274, 6 października 1927 r.
  4. SRC-258Marian Fronczkowski, „Historia zabudowy najstarszych ulic Tomaszowa Mazowieckiego. Ulice – domy – mieszkańcy. Cz. 2. Plac T. Kościuszki”, Muzeum w Tomaszowie Mazowieckim, 2022
  5. SRC-265„Czy słuszne są zarzuty co do kupna pałacu Piescha przez Powiatową Kasę Chorych w Tomaszowie”, „Głos Trybunalski” nr 83, s. 5, 10 kwietnia 1927 r.
  6. SRC-266W. Wcisło, „Odpowiedź p. Komisarza Kasy Chorych na list »Ubezpieczonego«”, „Głos Trybunalski” nr 164, s. 4, 20 lipca 1928 r.
  7. SRC-267Wywiad z nowym komisarzem Kasy Chorych w Tomaszowie, p. Kucharskim, „Ilustrowana Republika” nr 270, s. 4, 2 października 1929 r.
  8. SRC-268„Łódzki Dziennik Wojewódzki” 1929 nr 5 — ogłoszenie Powiatowej Kasy Chorych w Tomaszowie z 15 lutego 1929 r., a także wykazy pojazdów w nr 7 z 1931 r. i nr 2 z 1932 r.
  9. SRC-271Sprawozdanie z działalności Ubezpieczalni Społecznej w Tomaszowie Mazowieckim w roku 1936
  10. SRC-272Sprawozdanie z działalności Ubezpieczalni Społecznej w Tomaszowie Mazowieckim za rok 1938
  11. SRC-280„Nowy gmach Kasy Chorych w Tomaszowie”, „Kurjer Łódzki” nr 42, s. 7, 12 lutego 1927 r.
  12. SRC-281„Nowy gmach Kasy Chorych zostanie oddany do użytku 1 kwietnia 1928 r.”, „Głos Trybunalski” nr 286, s. 3, 14 grudnia 1927 r.
  13. SRC-282„Wszyscy przeciwko wszystkim. Partyjna wojna domowa w tomaszowskiej kasie chorych”, „Głos Polski” nr 5, 6 stycznia 1927 r.
  14. SRC-283„Uzdrowienie gospodarki w tomaszowskiej Kasie Chorych”, „Ilustrowana Republika” nr 153, s. 4, 6 czerwca 1931 r.
  15. SRC-285Wyrok Najwyższego Trybunału Administracyjnego z 9 listopada 1935 r., l. rej. 2515/32, „Orzecznictwo Sądów Najwyższych w Sprawach Podatkowych i Administracyjnych” 1936, nr 10, s. 692
  16. SRC-290„Tomaschow. Die Krankenkasse kauft ein Palais”, „Lodzer Volkszeitung” nr 42, 12 lutego 1927 r.